Nuqqas ta’ rqad bit-tarbija: kif tgħaddu minnu

It-tarbija tiegħek titwieled mingħajr arloġġ intern lest. Fl-ewwel ġimgħat torqod f’fażijiet ta’ madwar 30 minuta sa 3 sigħat, imqassma bejn il-jum u l-lejl, u normalment tixrob 8 sa 12-il darba f’24 siegħa – anke billejl. Jekk qed tredda’, proprju din il-frekwenza fit-tqegħid mas-sider iżżomm il-produzzjoni tal-ħalib għaddejja.

Ħafna trabi wkoll jixorbu għal sigħat sħaħ filgħaxija f’intervalli qosra. Dan il-cluster feeding huwa normali u mhux sinjal li l-ħalib tiegħek mhuwiex biżżejjed; fażijiet bħal dawn ġeneralment idumu jumejn jew tlett ijiem.

Importanti fl-ewwel ġimgħat: Sakemm it-tarbija terġa’ tilħaq il-piż tat-twelid – ġeneralment wara 10 sa 14-il jum – m’għandhiex tibqa’ billejl mingħajr ikla għal aktar minn madwar 4 sigħat. Jekk torqod aktar, qajjimha bil-mod: neħħilha xi saff ħwejjeġ, ibdillha l-ħarqa, żommha ġilda ma’ ġilda. Mela medda twila ta’ rqad fit-tieni ġimgħa mhix “rigal” biex tgawdih. Huwa biss meta t-tarbija tkun qed tiżdied sew fil-piż u, minn madwar il-5 jum ta’ ħajjitha, ikollha mill-inqas 6 ħrieqi tqal u mxarrba f’24 siegħa, li tista’ torqod billejl kemm trid.

Minn madwar tmienja sa tnax-il ġimgħa jibda jifforma ruħu ritmu bejn il-jum u l-lejl. “Jibda” ifisser: ikun għadu qed jibda – ħafna drabi medda waħda tal-lejl issir ftit itwal mill-oħrajn. Dan ir-ritmu normalment jissaħħaħ biss bejn tliet xhur u sitt xhur, u sa madwar sitt xhur mill-inqas ikla waħda billejl tibqa’ normali. Il-qawmien ta’ spiss waħdu mhux raġuni għal tħassib; għandkom tkellmu lit-tabib tat-tfal jekk it-tarbija ma tkunx qed tixrob sew, ikollha inqas ħrieqi mxarrba jew ma tkunx qed tiżdied sew fil-piż. Għat-trabi prematuri, din l-informazzjoni kollha tgħodd mid-data mistennija tat-twelid.

Qed tinkwieta li t-tarbija nnifisha qed torqod ftit wisq? Fil-bidu, it-trabi tat-twelid ġeneralment jifilħu biss madwar 35–75 minuta mqajmin f’daqqa, u sa 8 ġimgħat madwar 60–90 minuta. Jekk tibda tgħajjen jew tgħorok għajnejha, tista’ terġa’ torqod.

Sebgħa sigħat fis-sodda u xorta tqum imfarrak/a? Il-problema mhix fik, imma fil-mod kif ikun imqassam ir-rqad. Ir-rqad jiġri f’ċikli ta’ madwar 90 sa 120 minuta, u l-aktar rqad profond il-ġisem jipprova jieħdu kmieni fil-perjodu tar-rqad. Jekk tqum kull siegħa jew tnejn, kull darba terġa’ tibda mill-bidu.

Studju dwar ir-rqad ma’ adulti żgħażagħ reġa’ ħoloq dan il-mudell: lejl wieħed b’tmien sigħat fis-sodda, imma maqtugħ b’erba’ perjodi ta’ qawmien ta’ madwar kwart ta’ siegħa kull wieħed, naqqas l-attenzjoni u l-burdata kważi daqs lejl b’erba’ sigħat rqad biss. Mela rqad imqatta’ biċċiet jgħodd inqas milli tissuġġerixxi s-siegħa.

Għalhekk: blokka waħda kontinwa ta’ erba’ jew ħames sigħat tinkludi żewġ jew tliet ċikli sħaħ ta’ rqad u tiswa aktar mill-istess ħin maqsum f’biċċiet. Propju fuq din il-blokka se nitkellmu fit-taqsimiet t’hawn taħt dwar tmur torqod kmieni u s-sistema ta’ xiftijiet.

In-nuqqas ta’ rqad mat-tarbija ġeneralment ikun l-aktar iebes fl-ewwel xahrejn jew tliet xhur. Analiżi kbira mill-Ġermanja turi li, fl-ewwel tliet xhur wara t-twelid, l-ommijiet kienu jorqdu medja ta’ madwar siegħa inqas kull lejl milli qabel it-tqala, u l-missirijiet madwar kwart ta’ siegħa inqas. B’mod ġenerali, it-triq tidher hekk – imma kull tarbija għandha r-ritmu tagħha:

• Ġimgħat 0–6: xorb lejl u nhar, spiss cluster feeding filgħaxija. Ġeneralment dawn ikunu l-iljieli l-aktar imqattgħin.

• Minn madwar 8–12-il ġimgħa: jibda r-ritmu bejn il-jum u l-lejl, u medda waħda ta’ rqad billejl ħafna drabi titwal xi ftit.

• 3–6 xhur: ir-ritmu jissaħħaħ. Meded twal ta’ rqad isiru aktar komuni – imma anke l-passi lura.

• 6–12-il xahar: ħafna trabi xorta jibqgħu jqumu, pereżempju minħabba s-snien, infezzjonijiet jew stadji ġodda fl-iżvilupp.

Biex tqiegħed kollox f’kuntest: bejn 0 u 5 xhur, l-itwal medda ta’ rqad bla waqfien tkun bħala medja ftit inqas minn 6 sigħat – u fl-ewwel ġimgħat normalment tkun iqsar.

Ħafna ġenituri jitkellmu dwar “regressjoni tar-rqad” madwar ir-raba’ xahar. M’hemmx data waħda fissa, ippruvata xjentifikament, għal dan. Xorta waħda, ġimgħat aktar imħarbta minn żmien għal żmien huma normali u jgħaddu – ma tkun għamilt xejn ħażin.

Torqod il-lejl kollu mhuwiex skadenza. Ħafna trabi sa sitt xhur, u anke sa sena, għadhom ma jorqdux sitt sa tmien sigħat mingħajr waqfien – u xorta jiżviluppaw tajjeb daqs l-oħrajn (fi studju Kanadiż, skont l-età u l-kejl, minn ftit aktar minn kwart sa aktar minn nofs).

Tiftaħ il-friġġ u tinsa x’kont se tieħu. Beżżula li taqa’ mal-art iġġiblek id-dmugħ, u kelma maħsuba tajjeb f’daqqa tinstema’ qisha ċanfira. Din mhix dgħufija tal-karattru, dan hu nuqqas ta’ rqad. Tipikament tara dawn is-sinjali:

• Moħħ: tikkonċentra ħażin, tinsa aktar u tirreaġixxi aktar bil-mod.

• Emozzjonijiet: il-burdata titbandal, tiddejjaq aktar malajr, u ostakli żgħar jidhru kbar ħafna.

• Ġisem u ħajja ta’ kuljum: tgerger kontinwament, tħossok mitluf/a meta tqum, għeja l-ġurnata kollha – u torqod malli toqgħod kwiet/a.

Dak li hu qarrieqi hu li ħafna drabi lanqas tinduna kemm int affettwat/a. Adulti li fil-laboratorju għal ġimagħtejn sħaħ raqdu massimu ta’ sitt sigħat kull lejl, fl-aħħar marru f’testijiet kważi daqs nies li qattgħu sa żewġt iljieli bla rqad – imma s-sensazzjoni ta’ ngħas tagħhom wara l-ewwel jiem kważi ma komplietx tiżdied. Barra minn hekk, ir-rqad u l-istat mentali huma marbuta ħafna: min wara t-twelid jorqod ħażin ħafna jkollu aktar sintomi depressivi, u burdata baxxa mbagħad tkompli taggrava r-rqad. F’dan iż-żmien, ir-rqad mhux lussu, imma prevenzjoni.

L-għeja ssir perikoluża meta tkun qed issuq. Min ikun ilu mqajjem 17-il siegħa bla waqfien jirreaġixxi bejn wieħed u ieħor daqs kieku kellu 0,5 promille alkoħol fid-demm — livell li f’ħafna pajjiżi jaqbeż diġà l-limitu legali għas-sewqan. Iljieli mqattgħin biċċiet jistgħu jagħmluk daqstant mhux affidabbli, mingħajr ma tinduna. Sinjali ta’ twissija huma meta tittewweb ta’ spiss, meta l-attenzjoni tonqos u meta jkollok diffikultà biex iżżomm il-karreġġjata. Jekk tinduna waqt li tkun fit-triq: waqqaf fl-ewwel post sigur, agħmel pawsa qasira ta’ rqad b’allarm, u mbagħad biss kompli – jew staqsi lil xi ħadd jiġik jieħu. Jekk vjaġġ irid isir, pereżempju għal appuntament tat-tarbija, ara min jista’ jsuq, ħu bus jew taxi, jew poġġi l-appuntament wara l-itwal blokka ta’ rqad tiegħek. Jekk it-tarbija tiegħek marida, tista’ ċċempel lill-pedjatra jew, billejl, mur direttament fid-Dipartiment tal-Emerġenza tal-Isptar Mater Dei.

L-akbar għodda kontra n-nuqqas ta’ rqad hi sistema ta’ xiftijiet: flok it-tnejn li intom tqattgħu kull lejl nofs imqajmin, wieħed ikun fuq xogħol u l-ieħor jorqod tassew.

• Min ikun fuq xogħol jorqod mingħajr earplugs fil-kamra tas-sodda fejn tkun ukoll it-tarbija fis-sodda tagħha stess – fl-ewwel sena ta’ ħajjitha għandha torqod hemm. Qatt tagħmlu x-xift fuq sufan jew pultruna: min jogħdos hemm bit-tarbija f’dirgħajh ipoġġiha f’periklu kbir.

• Min ikun liberu jorqod b’earplugs f’kamra oħra. Tqumu biss jekk it-tarbija tidher marida jew jekk min ikun fuq xogħol jibda jogħdos bit-tarbija f’dirgħajh jew jasal fil-limitu tiegħu – mhux biex tistaqsuh fejn qegħdin il-muslin cloths.

Minflok b’ħinijiet fissi, qassmu l-lejl skont l-ikliet. L-ewwel xift jieħdu min ma jkunx qed iredda’ jew min m’għandux għalfejn iqum kmieni għax-xogħol; il-persuna l-oħra tmur torqod malli t-tarbija torqod filgħaxija. It-tibdil isir wara l-ewwel ikla ta’ wara nofsillejl: jekk l-ikliet ikunu fil-23:50 u fit-2:30, wara dik tat-2:30 taqilbu.

Jekk qed tredda’, ħadd ma jista’ jeħodlok l-ikla – imma kważi kollox ta’ madwarha jista’. Ir-regola sempliċi hi: inti tredda’, il-persuna l-oħra tagħmel il-bqija. Min ikun fuq xogħol iġiblek it-tarbija malli jidhru sinjali bikrija tal-ġuħ bħall-ħoss tal-fomm, tfittxija bis-saqajn jew id f’ħalqha – tarbija li tkun qed tibki bil-qawwi taqbad mas-sider agħar. Tiddewwem il-ġuħ biex torqod aktar ma jgħinx: il-produzzjoni tal-ħalib tiegħek tiddependi minn kemm-il darba t-tarbija tixrob. Wara, is-sieħeb jew is-sieħba jieħu ħsieb il-burp, il-bidla tal-ħarqa u jqegħedha lura, u jibqa’ mqajjem sakemm it-tarbija tkun fuq daharha fis-sodda tagħha. Int tkompli torqod.

Fi żminijiet ta’ cluster feeding, il-blokka protetta tiegħek tibda biss wara l-cluster, jew is-sieħeb/sieħba tiegħek iġiblek it-tarbija biex tredda’ fis-sodda u mbagħad jerġa’ jeħodha. Hekk jista’ jirnexxi wkoll l-irqad twil fi tmiem il-ġimgħa – jew b’ikla waħda b’ħalib estratt.

Eżempju ta’ lejl bit-treddigħ u sieħeb/sieħba

• 20:00: Tredda’, it-tarbija torqod – int tmur direttament fis-sodda.

• Madwar 23:00: Is-sieħeb/sieħba jġiblek it-tarbija, tredda’ mimdud/a, u hu jew hi jagħmel il-bqija.

• Wara l-ewwel ikla minn 00:00 ’il quddiem: tibdlu – is-sieħeb/sieħba jorqod, int tkun fuq xogħol, u t-tarbija tkun fil-cot mwaħħal mas-sodda.

• Filgħodu: Is-sieħeb/sieħba jieħu siegħa qabel ix-xogħol, int tkompli torqod.

• B’flixkun billejl: Is-sieħeb/sieħba jagħti ħalib estratt fil-23:00 – int torqod bla waqfien.

Eżempju ta’ lejl bil-flixkun jew meta tkun waħdek

• Flixkun, l-ewwel xift: Is-sieħeb/sieħba jitma’ sat-ewwel ikla wara nofsillejl, int torqod.

• Flixkun, it-tieni xift: Minn dik l-ikla ’l quddiem int tkun fuq xogħol, is-sieħeb/sieħba jorqod sa filgħodu.

• Wieħed ikun jaħdem: Fost il-ġimgħa xift kmieni ta’ 5–7 ta’ filgħodu, u fi tmiem il-ġimgħa lejl sħiħ.

• Waħdek: Darba fil-ġimgħa xi ħadd jorqod għandek u jieħu xift.

Tkellmu fuq il-pjan matul il-jum, mhux fit-3 ta’ filgħodu – dak il-ħin ħadd ma jkun diplomatiku. U żommu stampa komuni: it-tarbija l-aħħar meta xorbot, kemm ilha rieqda? Mediċini għall-uġigħ u għad-deni għandhom jinkitbu bil-ħin biex billejl ma jingħata xejn darbtejn. Kemm jekk karta fuq il-friġġ, kif ukoll app komuni bħal Moonsleep fejn is-sieħeb/sieħba, in-nanniet u babysitter jaraw l-istess tagħrif: l-importanti hu li ħadd ma jkollu jibda jiftakar nofs rieqed x’ġara sagħtejn ilu.

Flixkun b’ħalib estratt jista’ jeħodlok ikla waħda billejl – u b’hekk jagħtik blokka sħiħa ta’ rqad. Ibda biss meta t-treddigħ ikun mar sew. Dan tista’ tivverifikah inti: it-tarbija reġgħet laħqet il-piż tat-twelid u qed tiżdied sew meta tintiżen, pereżempju fil-kontrolli ta’ rutina; għandha mill-inqas 6 ħrieqi tqal u mxarrba kuljum; it-tqegħid mas-sider ma jweġġax, u s-sider tiegħek iħossu aktar artab wara t-treddigħ.

1. 1

   Espressjoni tal-ħalib: eżatt qabel tmur timtedd għall-blokka ta’ rqad tiegħek. Jekk fil-bidu joħroġ ftit, dan hu normali – ommijiet li jreddgħu biss spiss jiġbdu bejn 15 u 90 ml bejn ikla u oħra. Filgħodu normalment toħroġ l-akbar kwantità, allura tista’ taħżen għal-lejl ta’ wara.

2. 2

   Ħażna: fil-parti ta’ wara t’isfel tal-friġġ, mhux fil-bieb, għal massimu ta’ 4 ijiem.

3. 3

   Tisħin: f’banju ta’ ilma sħun jew b’apparat li jsaħħan il-fliexken, qatt fil-microwave. Qatra fuq in-naħa ta’ ġewwa tal-polz għandha tħossha sħuna, mhux taħraq. Fdalijiet jintefgħu.

4. 4

   Għoti tal-ikel: Is-sieħeb/sieħba jżomm it-tarbija nofs wieqfa, jagħtiha pawżi u ma jġegħilhiex tispiċċa l-flixkun. Hekk it-tarbija tiddeċiedi hi t-tempu u l-kwantità.

5. 5

   Serraħ is-sider: Pawsi twal billejl fl-ewwel xhur jistgħu jnaqqsu l-ammont tal-ħalib. Jekk is-sider iqajjmek għax iħossu mimli u jissikka, estratta ftit bl-idejn: poġġi s-saba’ l-kbir u l-werrej f’forma ta’ C ftit ċentimetri wara l-beżżula, agħfas lejn il-kustilji, agħfas flimkien, ħoll, u irrepeti madwar is-sider kollu – biss sakemm tonqos it-tensjoni, mhux sakemm is-sider jispiċċa vojt. Wara, kessaħ is-sider. Malli tqum, tredda’ jew terġa’ tagħmel espressjoni.

Jekk it-tarbija ma taċċettax il-flixkun, ippruvaw meta tkun mqajma u bil-ġuħ għadu ħafif, u ħalli s-sieħeb/sieħba jitma’ waqt li inti ma tkunx fil-kamra.

Sinjali ta’ twissija: żona iebsa, ħamra, sħuna jew bl-uġigħ fis-sider tista’ tindika stasi tal-ħalib: kompli tredda’ jew agħmel espressjoni, u kessaħ bejn darba u oħra. Jekk jiżdied deni jew sintomi qishom influwenza, jew jekk sa jum wieħed ma jkunx aħjar, fittex parir mediku dak l-istess jum.

Jekk qed trabbi waħdek jew is-sieħeb/sieħba tiegħek ikun ’il bogħod għal żmien twil, ma jkun hemm ħadd biex jieħu f’idejh. F’dak il-każ, jgħoddu ħafna toroq qosra u bidla ppjanata apposta.

• Toroq qosra: il-cot jew cot mwaħħal mas-sodda jkun direttament ħdejn sodtek, u l-affarijiet tal-lejl maġenbu. M’għandekx għalfejn tqum billejl.

• Fis-sodda kmieni: Mur imtedd filgħaxija malli t-tarbija torqod. Dak li jibqa’ ma jsirx, jibqa’ ma jsirx – billejl ma jsir xejn ieħor.

• Min jista’ jorqod għandek: mhux biss ommok jew oħtok. Staqsi lil ħabiba, ġara jew kollega. Lejl wieħed fil-ġimgħa fejn xi ħadd ieħor jieħu xift ibiddel ħafna.

• Għajnuna mħallsa: babysitter li tiġi matul il-jum għal sagħtejn waqt li inti torqod.

• Għajnuna volontarja: F’xi postijiet hemm servizzi għall-ewwel sena tat-tarbija li jqabblu familji ma’ voluntiera li jiġu darba jew darbtejn fil-ġimgħa għal ftit sigħat – pereżempju biex inti tkun tista’ timtedd. Organizzazzjonijiet għall-ġenituri waħedhom jistgħu wkoll joffru pariri u appoġġ qrib tiegħek.

Onestament: jekk qed tredda’, lejl b’għajnuna jaħdem biss b’ħalib estratt jew bil-flixkun – l-istruzzjonijiet jinsabu fit-taqsima ta’ qabel.

Aktar rqad minkejja t-tarbija jfisser fuq kollox dan: sakemm it-tarbija tkun għadha tixrob ta’ spiss billejl, kull porzjon ta’ rqad jgħodd – anke matul il-jum.

• Agħmel il-bidu tal-lejla bħala l-lejl tiegħek. Mur imtedd malli t-tarbija torqod filgħaxija – kemm jekk ikun fit-20:00 kif ukoll fit-23:00. Dik l-ewwel blokka hi l-aktar prezzjuża. L-aħjar kull filgħaxija: is-serje għadha hemm għada, din iċ-ċans ta’ rqad le.

• Ippjana n-nagħsa qasira tiegħek minn qabel. Jekk xi ħadd jasal id-dar jew jiġi jżurek, agħtih it-tarbija u mur imtedd qabel taqbdu titkellmu. Qiegħed allarm: anke 10 minuti biss wara lejl qasir jagħmluk aktar imqajjem/a, filwaqt li wara 30 minuta ħafna drabi tqum l-ewwel mitluf/a. Jekk xi ħadd jista’ jieħu ħsieb it-tarbija għal aktar ħin, orqod mill-ewwel madwar 90 minuta – ċiklu sħiħ.

• Jekk m’għandekx min jeħodlok postok matul il-jum: qiegħed it-tarbija fuq daharha fis-sodda tagħha jew f’pram ċatt fl-istess kamra u mtedd ħdejha għan-nagħsa tiegħek. Qatt torqod bit-tarbija fuq sidrek jew fuq żaqqek – anke jekk “għal ftit”.

• Il-mistrieħ jgħodd, anke mingħajr rqad. Timtedd, tagħlaq għajnejk, tibqa’ kwiet/a – mhux ħin mitluf.

• Kafè fl-ewwel nofs tal-jum, u waqt it-treddigħ mhux aktar minn madwar 200 mg kaffeina kuljum (aktar dwar dan fil-mistoqsijiet t’hawn taħt).

• Ebda alkoħol biex torqod. Jagħmel ir-rqad aktar imħarbat, u waqt it-treddigħ xorta waħda hu rakkomandat li tevita l-alkoħol.

• Ebda pilloli għall-irqad minn moħħok. Xi mediċini għall-irqad u mediċini antiki kontra l-allerġija jagħmluk aktar diffiċli biex tqum; x’jaqbel waqt it-treddigħ jinsab fil-mistoqsijiet t’hawn taħt.

• Jekk ma torqodx għax tibqa’ tisma’ kollox: it-trabi jieħdu n-nifs b’mod irregolari waqt l-irqad, jagħmlu ħsejjes u jieqfu 5 sa 10 sekondi mingħajr ma jibdlu l-kulur – dan hu normali. Kalzetti b’sensuri u saqqu b’sensuri tan-nifs ma jnaqqsux ir-riskju tal-mewt f’daqqa tat-trabi. Jekk qed iżommuk imqajjem/a b’allarmi żbaljati, tista’ tħallihom barra. Meta tassew trid taġixxi, issibu fil-kaxxa “Oqgħod attent/a”.

Fl-aħħar it-tarbija torqod – u int tibqa’ mqajjem/a, tisma’ u taħseb. Dan jafuh ħafna. Dak li jista’ jgħin:

• Agħti l-baby monitor u r-responsabbiltà lill-persuna li tkun fuq xogħol. Jekk int waħdek, it-tarbija xorta tkun ħdejk.

• Tħarisx lejn l-arloġġ u tibdiex tgħodd kemm fadal ħin biex torqod. Dawwar l-arloġġ ’il bogħod.

• Żomm karta u pinna ħdejn is-sodda. Dak li jibqa’ jduru f’moħħok, iktbu – għada għadu hemm.

• Ħu n-nifs bil-kwiet għal ftit minuti u agħmel l-exhale itwal mill-inhale.

• Għall-irqad matul il-jum meta xi ħadd ieħor ikollu t-tarbija: maskra tal-għajnejn, earplugs, kamra mudlama.

Jekk għal ġimgħat sħaħ kważi ma tibqax torqod minkejja li jkollok iċ-ċans, kellem lit-tabib tal-familja jew lit-tabib/a tan-nisa tiegħek. Nuqqas ta’ rqad minkejja l-opportunità jista’ jkun ukoll sinjal ta’ depressjoni ta’ wara t-twelid – aktar dwar dan aktar ’l isfel.

Billejl kull pass żejjed hu wisq. Filgħaxija ħejji stazzjon żgħir tal-lejl eżatt ħdejn is-sodda:

• flixkun ilma – ixrob skont l-għatx; li tixrob aktar milli tkun għatxan/a ma jżidx il-produzzjoni tal-ħalib

• snack li jittiekel b’id waħda, bħal banana jew cereal bar

• ħrieqi, wipes imxarrba, muslin cloth u pigiama nadif għat-tarbija

• għalik: pads tat-treddigħ, pads ta’ wara t-twelid u flokk nadif

• dawl żgħir u sħun li tista’ tnaqqsu minflok id-dawl tas-saqaf

• jekk qed tuża formula: ilma mgħolli f’thermos nadif u t-trab imkejjel f’flixkun nadif u niexef. Ħallat biss eżatt qabel it-tmigħ – l-ewwel l-ilma, imbagħad it-trab. Ħalib ippreparat qatt ma żżommu sħun, u l-fdalijiet itfagħhom.

Cot mwaħħal mas-sodda jiffranka l-biċċa l-kbira tat-toroq. It-tarbija għandha l-post tagħha għar-rqad f’idejk. Importanti: marbut sew mas-sodda tal-ġenituri, iż-żewġ saqqu fl-istess għoli, ebda vojt, saqqu oriġinali adattat u mingħajr saqqu ieħor fuqu. Tredda’ mimdud/a u wara tmexxi t-tarbija lura fis-sodda tagħha.

Żomm il-lejl boring. Dawl baxx, vuċi baxxa, ebda logħob. Ibdel il-ħarqa biss meta hemm bżonn – jekk hemm ippurgar, ħarqa mimlija ħafna jew qiegħa mqalleb – l-aħjar qabel tixrob jew meta tbiddel in-naħa tas-sider. M’għandekx għalfejn iġġiegħel ritmu: ma tkunx qed timponi skeda, tkun biss qed turi lit-tarbija bil-mod id-differenza bejn il-jum u l-lejl.

Mobile: malajr u fid-dlam. Dawl qawwi tal-iskrin billejl jista’ jħawwad l-arloġġ intern. Jekk se ddaħħal xi ħaġa billejl: naqqas il-brightness, uża dark mode, daħħalha, u warrab il-mobile. U jekk qed taqra dan proprju billejl: sabiħ li qiegħed/qiegħda hawn. Il-bqija jista’ jistenna sa għada.

Ħu dawl matul il-jum. Id-dawl naturali hu l-aktar sinjal importanti għall-arloġġ intern, l-aħjar diġà filgħodu. Mixja tgħin lilkom it-tnejn – bit-tarbija fid-dell, għax fl-ewwel sena ta’ ħajjitha m’għandhiex tkun fix-xemx qawwija diretta.

Parti mill-eżawriment ma tiġix mit-tarbija xejn, imma minn dak kollu li rridu nlaħħqu miegħu fl-istess ħin: dar pulita, żjara milqugħa tajjeb, messaġġi mwieġba. Ħassar minn dawn kemm tiflaħ. Regola qadima għall-perjodu ta’ wara t-twelid tgħid: ġimgħa fis-sodda, ġimgħa ħdejn is-sodda, ġimgħa madwar is-sodda.

Għall-ewwel xhur, biżżejjed mira żgħira: kulħadd kiel, kulħadd sigur, u int irqadt xi darba matul il-jum. Kull ħaġa oħra hija bonus. Tista’ jkollok ġranet fejn ma għamilt xejn ħlief kont hemm għat-tarbija tiegħek. Dak mhuwiex “xejn”. Dik bħalissa hi l-aktar ħaġa importanti.

“Għidli jekk nista’ nagħmel xi ħaġa.” Din is-sentenza probabbli qed tismagħha spiss bħalissa – u qatt ma tgħid xejn. Anke għax fit-15:00 tkun għadek ma tafx x’jista’ jsalvak fis-17:00. Aqleb il-kwistjoni: ikteb lista ta’ xogħlijiet u agħtiha malli xi ħadd jistaqsi. Iktar ma t-talba tkun konkreta, iktar ikun faċli t-“iva”:

• “Tista’ ġġibilna porzjon ikel nhar il-Ħamis li rridu biss insaħħnu?”

• “Tista’ toħroġ siegħa timxi bil-pram biex inkun nista’ norqod?”

• “Tista’ tagħmel magna ħwejjeġ u tiddendlilhom?”

• “Tista’ tiġbor lit-tifla l-kbira tagħna mill-childcare nhar il-Ġimgħa?”

• “Ejja żurna jekk trid – imma jekk jogħġbok ġib xi ħaġa x’tieklu u toqgħodx aktar minn siegħa.”

Għajnuna mill-bogħod

• “Tista’ torganizzalna kunsinna ta’ ikel jew xiri għal ġimagħtejn?”

• “Tixtieq tħallaslna cleaner għal xi ġimgħat?”

• “Tista’ ċċempilli malajr kuljum fil-11:00?”

• “Tista’ tiġi għal ftit jiem u mbagħad tieħu l-iljieli int?”

Kontra s-solitudni: il-waħid jagħmel l-għeja aktar tqila. Tista’ tiltaqa’ ma’ ġenituri oħra matul il-jum f’ċentri tal-familja u laqgħat għall-ġenituri, fi gruppi ta’ treddigħ jew fil-kors ta’ eżerċizzji ta’ wara t-twelid. M’għandekx għalfejn tkun ferrieħi hemm – kafè wieħed fost nies li qed jgħixu l-istess iljieli huwa biżżejjed.

M’għandekx qabla, u lanqas familja qrib? Dawn il-passi tista’ tagħmilhom waħdek, wieħed wara l-ieħor – u ma’ kull wieħed hemm sentenza li tista’ tgħid fit-telefon:

1. 1

   Tabib tal-familja jew tabib/a tan-nisa: agħmel appuntament minħabba l-eżawriment. Itlob test tad-demm, tkellem dwar il-burdata tiegħek u staqsi jekk hemm appoġġ addizzjonali disponibbli — f’Malta l-għajnuna fid-dar hija tipikament privata bi ħlas, mhux benefiċċju pubbliku. “It-tarbija tiegħi għandha għaxar ġimgħat, jien totalment eżawrita u m’għandix għajnuna. Għandi bżonn appuntament.”

2. 2

   Għajnuna fid-dar: F’Malta ma teżistix benefiċċju pubbliku tal-assigurazzjoni tas-saħħa għal għajnuna fid-dar wara t-twelid. Jekk ħadd fil-familja ma jista’ jgħinek, ikkunsidra għajnuna privata bi ħlas jew għajnuna volontarja (ara hawn taħt). “Nixtieq inkun naf jekk hemm appoġġ disponibbli għal għajnuna fid-dar wara t-twelid.”

3. 3

   Qabla — servizz privat: F’Malta l-appoġġ minn qabla wara t-twelid huwa servizz privat u bi ħlas, mhux kopert mill-iskema pubblika tas-saħħa. Tista’ ċċempel direttament lil qabla jew aġenzija rrekmandata, jew tistaqsi fil-klinika fejn wellidt. “Qed infittex qabla għal parir dwar it-treddigħ; it-tarbija tiegħi għandha għaxar ġimgħat.”

4. 4

   Appoġġ għall-familji: il-Well Baby Clinic, il-pedjatra jew is-servizzi soċjali jistgħu jgħidulek liema appoġġ hemm għal familji bi tfal żgħar fil-lokalità tiegħek. Li titlob l-għajnuna hija kura, mhux falliment. “Jien waħdi mat-tarbija tiegħi u totalment eżawrita. X’appoġġ hemm qrib tiegħi?”

5. 5

   Konsulenza dwar it-treddigħ: Jekk it-tqegħid mas-sider iweġġa’, l-ikliet kważi dejjem idumu twil ħafna jew it-tarbija qatt ma tidher sodisfatta, iċċekkja l-ewwel inti: il-geddum mal-sider, l-imnieħer liberu, il-ħaddejn tondi, u tisma’ t-tibliegħ. Jekk tibqa’ diffiċli, ħalli xi ħadd josserva t-tqegħid – bla ħlas fi grupp ta’ treddigħ jew għand konsulent/a IBCLC.

6. 6

   Uża l-kontroll ta’ rutina tat-tarbija: Fl-appuntament li jmiss tat-tarbija tiegħek, tista’ titkellem ukoll dwarek innifsek.

Jekk l-eżawriment jibqa’ għaddej għal xhur, kellem lit-tabib tal-familja: jista’ jirreferik għal aktar appoġġ, pereżempju lill-Perinatal Mental Health Clinic tal-Isptar Mater Dei.

Jekk m’intix tredda’, l-għajnuna billejl kultant tħossha qisha qed tħares biss. Mhix hekk. Li ttaffi l-piż ifisser b’mod konkret:

• iġġib it-tarbija għat-treddigħ, wara tagħmilha burp, tbiddlilha l-ħarqa, tqegħedha lura – u tibqa’ mqajjem/a sakemm tkun sigura fis-sodda tagħha

• twassal ilma u snack biex ma jkollhiex għalfejn tqum

• tieħu xift fiss kmieni qabel ix-xogħol u lejl sħiħ fi tmiem il-ġimgħa

• tmexxi ż-żjarat: torganizza biex iġibu l-ikel magħhom u b’mod ġentili tibgħathom wara siegħa

• iżżomm kollox taħt kontroll: meta xrobet it-tarbija, kien hemm mediċini, u x’hemm ippjanat din il-ġimgħa?

Tibdewx tgħoddu min hu l-aktar għajjien/a. Dak il-ġlied ma jirbaħu ħadd. Aħjar staqsu: x’għandu bżonn kull wieħed minna biex jgħaddi minn għada b’mod sigur?

Oqgħod attent/a lejk ukoll: madwar missier minn kull għaxra jesperjenza dipressjoni bejn it-tqala u l-ewwel għeluq snin tat-tarbija. Jekk qed tirtira fik innifsek, tkun irritabbli b’mod kostanti jew qed sempliċement “taħdem fuq awtopilota”, ħudha bis-serjetà – il-punti ta’ kuntatt aktar ’l isfel jgħoddu għalik ukoll.

Meta tkun eżawrit/a, l-ikel tiegħek stess jiżżerżaq lejn l-aħħar tal-lista. U dan meta ġismek għadu qed ifiq, u jekk qed tredda’ qed jipproduċi wkoll ħalib.

• Kul affarijiet żgħar regolarment li tista’ tiekolhom b’id waħda: ħobż bil-mili, jogurt bil-ħafur, frott, soppa biex issaħħan.

• Ixrob matul il-jum, l-aħjar ilma jew te mingħajr zokkor, u qiegħed il-flixkun fejn tredda’ jew titma’.

• Sajjar darba, kul darbtejn: iffrezza porzjonijiet doppji – jew agħti t-tisjir kollu f’idejn min qed jgħinek.

• Jekk qed tredda’, ħu kuljum pillola ta’ jodju b’100 mikrogramma. Jekk għandek marda tat-thyroid, kellem tabib qabel.

Jekk l-eżawriment minkejja kollox ikun qawwi wisq jew ma jitjiebx, ta’ min tħares lejn ġismek – flok tgħid “dan hu biss għeja normali”.

• Anemija: Minħabba t-telf ta’ demm waqt it-twelid jista’ jiżviluppa nuqqas ta’ ħadid. Dan jagħmlek dgħajjef/a, pallidu/a u tħossok malajr bla nifs. Test tad-demm juri jekk għandekx bżonn ħadid.

• Thyroid: fix-xhur ta’ wara t-twelid tista’ tieħu infjammazzjoni u tqajjem għeja, nuqqas ta’ rqad, nervożità, taħbit tal-qalb mgħaġġel jew burdata baxxa. Dan ukoll jiġi ċċekkjat b’test tad-demm.

• Uġigħ: Wara ċesarja, bi trawma mit-twelid jew b’beżżuliet imweġġgħin torqod ħażin. M’għandekx għalfejn tissaporti: ibuprofen u paracetamol jitqiesu l-għażla rakkomandata waqt it-treddigħ, u d-doża għandha tiġi ċċarata mat-tabib jew mal-ispiżjar. Wara ċesarja, itlob li jġibulek it-tarbija billejl flok terfagħha inti. Jekk il-beżżuliet iweġġgħu, iċċekkja l-ewwel it-tqegħid mas-sider, kif deskritt fit-taqsima dwar il-konsulenza tat-treddigħ.

Il-baby blues jidher fl-ewwel jiem wara t-twelid u jolqot madwar omm minn kull tnejn: tibki bla raġuni apparenti, tkun sensittiva ħafna, xi kultant ferħana sal-qamar u xi kultant iddisprata. Ġeneralment jgħaddi wara sigħat jew jiem, u mhux aktar tard minn madwar ġimagħtejn. Jekk wara dan tibqa’ tibki kważi kuljum, dak ikun il-mument biex issemmih lit-tabib.

Dipressjoni ta’ wara t-twelid hija marda, mhux dgħufija. Madwar 10–15 % tan-nisa jiżviluppawha fl-ewwel sena wara twelid, u tista’ tibda fi kwalunkwe mument matul dik is-sena. Sinjali li jdumu aktar minn ġimagħtejn:

• Tħossok kważi l-ħin kollu imniżżla, anzjuż/a, irritabbli jew vojta minn ġewwa.

• Affarijiet li normalment jagħtuk pjaċir ma jqanqlu xejn fik.

• Ma tistax torqod minkejja li t-tarbija qed torqod.

• Ikun hemm sens ta’ ħtija, dubji fik innifsek jew tħassib li jduru bla waqfien dwar it-tarbija tiegħek.

Ħsibijiet tal-biża’ huma komuni. Ħafna ġenituri ġodda f’daqqa waħda jkollhom xeni f’moħħhom li t-tarbija se jiġrilha xi ħaġa jew li huma stess jistgħu jagħmlulha l-ħsara. Dawn il-ħsibijiet mhux mixtieqa jħossuhom barranin u ma jitpoġġewx fil-prattika. Ma jagħmlukx persuna perikoluża – xorta waħda tkellem dwarhom malajr, għax jistgħu jiġu ttrattati sew.

Il-passi li jmiss tiegħek

1. 1

   Agħmel l-awtotest EPDS, li jiġi offrut minn organizzazzjoni ta’ appoġġ għall-ġenituri b’dipressjoni ta’ wara t-twelid – bħala bidu għal konverżazzjoni.

2. 2

   Tkellem mat-tabib tal-familja jew mat-tabib/a tan-nisa tiegħek – u jekk għandek waħda, mal-qabla tiegħek. It-tabib tal-familja jista’ jirreferik għal valutazzjoni psikoterapewtika.

3. 3

   Jeżistu trattamenti effettivi, fuq kollox psikoterapija u, jekk hemm bżonn, mediċini. Ħafna antidepressivi huma kompatibbli mat-treddigħ; hemm servizzi indipendenti li jagħtu pariri dwar mediċini fit-tqala u waqt it-treddigħ. U m’għandekx għalfejn tkun mifrud/a mit-tarbija tiegħek għal dan: hemm faċilitajiet għal omm u tarbija fejn it-tarbija tiġi miegħek.

4. 4

   Organizzazzjoni ta’ appoġġ għall-ġenituri b’dipressjoni ta’ wara t-twelid toffri pariri volontarji u bla ħlas, anke filgħaxija u fi tmiem il-ġimgħa, u żżomm lista ta’ dawn il-faċilitajiet.

Rari, imma emerġenza: psikożi ta’ wara t-twelid. Normalment tibda f’daqqa fl-ewwel ġimagħtejn wara t-twelid. Sinjal bikri: kważi ma torqodx u xorta tħossok iperattiv/a, bil-ħsibijiet u l-kliem jiġru. Aktar tard jista’ jidħol taħwid, delużjonijiet jew alluċinazzjonijiet. Jekk tgħix waħdek, uri dawn il-linji lil persuna ta’ fiduċja li tista’ ssaqsik regolarment kif int. Min għandu disturb bipolari jew kellu psikożi ta’ wara t-twelid qabel, l-aħjar jippjana diġà qabel it-twelid mat-tabib u mal-psikjatra – inkluż min se jieħu f’idejh l-ikliet tal-lejl.

In-nuqqas ta’ rqad mat-tarbija huwa normali, imma m’għandekx għalfejn sempliċement tissaporti. It-tliet għodod l-aktar b’saħħithom huma: taqsmu l-lejl f’xiftijiet, tipproteġi l-ewwel blokka ta’ rqad filgħaxija u titlob l-għajnuna b’mod konkret. L-ewwel xhur huma l-aktar iebsin, imbagħad pass pass isir aktar faċli. Jekk għal ġimgħat tħossok vojta jew anzjuż/a, dan mhux każ biex “tiflaħ”, imma biex tfittex għajnuna medika.