Đã đến lúc hỗ trợ giấc ngủ cho bé chưa?

Hầu như không có chủ đề nào về em bé gây tranh luận dữ dội đến vậy. Với người này, “tập ngủ” gợi hình ảnh một em bé khóc một mình trong căn phòng tối cho đến khi mệt lả mà ngủ thiếp đi. Với người khác, đó đơn giản là một kế hoạch để cả nhà cuối cùng cũng được ngủ. Nhưng dưới cùng một từ này lại là những cách làm rất khác nhau:

• Để bé khóc một mình: đặt bé xuống, đóng cửa lại, và không ai vào cho đến khi bé ngủ. Trong chuyên môn, cách này được gọi là “extinction”. Chúng tôi không khuyến nghị cách này.

• Checking, thường được gọi là “phương pháp Ferber”: cha mẹ rời phòng rồi quay lại kiểm tra theo những khoảng thời gian cố định, thường ngày càng dài hơn, chẳng hạn sau 5, rồi 10, rồi 15 phút. Mỗi lần chỉ dỗ bé rất ngắn.

• Phương pháp cái ghế: bạn vẫn ở trong phòng khi bé vào giấc, dỗ khi cần, rồi qua nhiều tối sẽ lùi ra xa dần từng bước. Trong nghiên cứu, cách này được gọi là “Camping-out”.

• Nhịp sinh hoạt và nghi thức trước giờ ngủ: điều chỉnh thời gian thức, giờ đi ngủ và trình tự buổi tối để bé lên giường khi đã đủ buồn ngủ và thư giãn.

Khi ở đây chúng tôi nói về hỗ trợ giấc ngủ, ý chính là hai nhóm cuối: những cách mà bạn vẫn luôn sẵn sàng đáp lại, dỗ dành khi con cần, nhưng đồng thời từng bước tin tưởng rằng con có thể làm được nhiều hơn. Không phải “huấn luyện”, mà là đồng hành.

Khuyến nghị của giới chuyên môn cũng không hoàn toàn giống nhau. Các hướng dẫn y khoa khuyên rất rõ rằng không nên để trẻ nhỏ khóc vào ban đêm: trong những tháng đầu đời, bé chưa thể tự thoát ra khỏi trạng thái kích động mạnh, bé cần được an ủi – và điều đó không hề “chiều hư” bé. Trong khi đó, một hướng dẫn chuyên môn về các rối loạn tâm lý ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, do các chuyên gia tâm thần nhi xây dựng, lại xem phương pháp checking là lựa chọn đầu tay dựa trên bằng chứng khi thật sự có rối loạn vào giấc và thức giấc ban đêm. Tuy vậy, hướng dẫn này cũng nhấn mạnh rằng cách đó không phù hợp với mọi gia đình.

Điều này ít mâu thuẫn hơn vẻ bề ngoài: vấn đề nằm ở độ tuổi khác nhau, mức độ khó khăn khác nhau – và điều gì thực sự hợp với gia đình bạn.

Trong những tháng đầu đời, riêng chuyện ngủ thôi cũng đã là một quá trình phát triển lớn với bé. Trước khi có thể “học” bất cứ điều gì, rất nhiều thứ cần trưởng thành trước:

• Đồng hồ sinh học của bé vẫn đang hình thành. Sự phối hợp giữa đồng hồ sinh học và nhu cầu ngủ tích lũy phát triển trong 6 tháng đầu. Chỉ sau vài tuần, giấc ngủ đã dần đều hơn, nhưng phải đến khoảng 6 tháng thì ánh sáng ban ngày và bóng tối mới thực sự đóng vai trò nhịp dẫn cho lúc thức và lúc ngủ.

• Những giấc ngủ đêm dài hơn phải đến sau mới hình thành. Phải đến khoảng tháng thứ 6, bé mới dần có được một quãng ngủ liền mạch dài hơn vào ban đêm. Trước đó, việc bé thức ít nhất 1 lần vào ban đêm để bú là hoàn toàn bình thường – và ngay cả sau đó, điều này vẫn bình thường ở nhiều em bé. Trong nửa sau của năm đầu, trung bình bé thức khoảng 1 lần mỗi đêm; tới 3 lần vẫn có thể nằm trong giới hạn bình thường.

• Bắt đầu quá sớm thường không mang lại ích lợi. Một tổng quan hệ thống không tìm thấy bằng chứng cho thấy các chương trình về giấc ngủ trong 6 tháng đầu đời có lợi cho em bé hoặc cho mẹ. Các tác giả thậm chí còn cảnh báo về những hệ quả không mong muốn: bé khóc nhiều hơn, cai bú sớm hơn, mẹ lo âu nhiều hơn – và nếu vì thế mà bé phải ngủ một mình trong phòng riêng, nguy cơ đột tử ở trẻ sơ sinh cũng cao hơn.

• Ngay cả chẩn đoán cũng có độ tuổi tối thiểu. Theo các tiêu chí thường dùng, chuyên gia chỉ nói đến rối loạn vào giấc sớm nhất từ 6 tháng, còn rối loạn ngủ xuyên đêm sớm nhất từ 8 tháng – và ngay cả khi đó cũng chỉ khi vấn đề kéo dài ít nhất 4 tuần, xảy ra trong phần lớn các đêm và ảnh hưởng rõ rệt đến gia đình bạn.

Vậy có nghĩa là trước đó bạn hoàn toàn không thể làm gì sao? Vẫn có chứ. Một nhịp sinh hoạt ban ngày yên ổn, một nghi thức ngắn trước giờ ngủ và – từ khoảng 4 tháng – thỉnh thoảng đặt bé xuống khi bé buồn ngủ nhưng vẫn còn thức, đều hoàn toàn ổn. Chỉ là lúc này con chưa cần một “chương trình” với các quy tắc cố định.

Nếu bé sinh non, với mọi vấn đề liên quan đến giấc ngủ, hãy tính theo tuổi hiệu chỉnh cho đến khoảng sinh nhật 2 tuổi, tức là tính từ ngày dự sinh. Ví dụ, một em bé sinh sớm 2 tháng thì khi được 8 tháng tuổi theo ngày sinh thực tế, theo cách tính này mới là 6 tháng.

Và rất quan trọng: 6 tháng không phải là vạch xuất phát bắt buộc. Nhiều gia đình không bao giờ cần một kế hoạch cụ thể, vì giấc ngủ tự ổn định dần hoặc việc thức đêm không phải vấn đề với họ. Độ tuổi này chỉ cho biết từ khi nào việc thay đổi có thể là hợp lý – chứ không phải từ khi nào bạn bắt buộc phải làm.

Trước khi động đến các thói quen vào giấc, hãy thử kiểm tra thật lòng một lượt – nhiều khi chỉ riêng việc này cũng đã giúp vấn đề nhẹ đi.

1. 1

   Bé đang khỏe mạnh. Khi đang nhiễm bệnh hoặc đau, đó không phải lúc thích hợp để bắt đầu điều mới. Dị ứng, chàm cơ địa hoặc không dung nạp thực phẩm cũng có thể làm giấc ngủ xáo trộn. Nếu bé thường xuyên ngáy to, thở gắng sức rõ rệt khi ngủ hoặc có những quãng ngừng thở, hãy cho bé đi khám ở phòng khám nhi. Và nữa: thuốc ngủ hay thuốc an thần không phải là giải pháp. Bạn tuyệt đối không tự ý dùng melatonin hoặc các loại thuốc nhỏ làm buồn ngủ, và mật ong bị cấm trong năm đầu đời – kể cả bôi lên ti giả.

2. 2

   Bé tăng trưởng tốt và đã no. Bé có tăng cân tốt, bú và ăn đủ vào ban ngày không? Những điều này liên quan thế nào đến cữ ăn ban đêm, bạn sẽ đọc ở phần dưới. Nếu còn băn khoăn, hãy hỏi tại phòng khám nhi, chẳng hạn khi đưa bé đi tiêm chủng hoặc tái khám.

3. 3

   Nhịp sinh hoạt ban ngày phù hợp với độ tuổi. Một em bé bị cho đi ngủ quá sớm thì chưa đủ buồn ngủ. Còn một em bé đã thức quá lâu thì lại bị quá mệt và kích thích quá mức. Cả hai trường hợp buổi tối đều có thể trông giống nhau: phản đối, quấy khóc. Các mốc tham khảo ở khung dưới sẽ giúp bạn đánh giá.

4. 4

   Chỗ ngủ an toàn và dễ chịu. Giường riêng, túi ngủ, phòng tối, yên tĩnh và hơi mát – xem chi tiết ở khung “Ngủ an toàn” bên dưới.

5. 5

   Gia đình bạn đang ở giai đoạn ổn định. Chuyển nhà, đi du lịch, bắt đầu đi nhà trẻ (nếu có), hay có em bé mới: trong những giai đoạn như vậy, trẻ thường cần được gần gũi nhiều hơn. Tốt hơn hết là dời những thay đổi lớn sang vài tuần yên ổn sau đó.

6. 6

   Mọi người thống nhất và còn chút sức lực. Những ai chăm bé vào buổi tối và ban đêm nên biết rõ hướng đi và cùng theo đuổi – một cách làm mà chỉ một người thực hiện thì sẽ rất khó hiểu với bé. Và vài buổi tối đầu thường không hề dễ dàng.

Để bạn dễ hình dung: tổng thời gian ngủ của bé từ 6 đến 12 tháng thường vào khoảng 12–16 giờ trong 24 giờ, còn từ 1 đến 2 tuổi khoảng 11–14 giờ. Trong thời lượng ngủ đêm ở các mốc tham khảo dưới đây đã tính cả những lần thức ngắn. Có bé cần ít ngủ hơn hẳn, có bé cần nhiều hơn – điều quan trọng là ban ngày con có tỉnh táo và ổn không.

Các mốc tham khảo từ 6 tháng tuổi – là khoảng dao động, không phải nghĩa vụ:

• 6 tháng: khoảng 2–3 giờ thức liên tục, 2–3 giấc ngủ ngắn, ban đêm khoảng 10½–11½ giờ.

• 9 tháng: khoảng 2½–3½ giờ thức liên tục, thường 2 giấc ngủ ngắn, ban đêm khoảng 11–12 giờ.

• 12 tháng: khoảng 3–4 giờ thức liên tục, 1–2 giấc ngủ ngắn, ban đêm khoảng 11–12 giờ.

• 18 tháng: khoảng 4–5½ giờ thức liên tục, 1 giấc ngủ trưa, ban đêm khoảng 11–12 giờ.

• Giờ đi ngủ: thường là 18:00 – 19:30 trong năm đầu đời, sau đó là 18:00 – 20:00 – tùy giờ thức dậy buổi sáng.

• Vào giấc: trung bình khoảng 20 phút. Nếu lâu hơn nhiều, thường là bé chưa đủ buồn ngủ hoặc đã quá mệt.

Bạn không hề đơn độc: theo một hướng dẫn chuyên môn, các vấn đề vào giấc và thức giấc ban đêm ảnh hưởng đến khoảng 20 đến 30 phần trăm trẻ nhỏ, và gần như cứ 3 gia đình có con dưới 3 tuổi thì có 1 gia đình sẽ lo lắng về giấc ngủ của con vào một thời điểm nào đó. Dù vậy, không có ngưỡng cố định nào buộc bạn phải thay đổi – điều quyết định là gia đình bạn đang ra sao. Những dấu hiệu sau cho thấy một sự thay đổi có thể sẽ hữu ích:

• Bạn đã quá sức trong thời gian dài. Không chỉ mệt sau một đêm xấu, mà là kiệt sức suốt nhiều tuần, dễ cáu gắt, thậm chí buồn bã. Đây là một lý do nghiêm túc. Trong một nghiên cứu ở Úc, 2 trong 3 bà mẹ có triệu chứng trầm cảm rõ rệt có em bé gặp vấn đề về giấc ngủ – mối liên hệ này có thể đi theo cả hai chiều. Nếu ngay cả khi bé ngủ rồi mà bạn vẫn không ngủ được, đó có thể là dấu hiệu của trầm cảm hoặc rối loạn lo âu sau sinh. Khi ấy, vấn đề không chỉ là giấc ngủ của bé nữa: hãy trao đổi với bác sĩ gia đình hoặc bác sĩ sản phụ khoa của bạn.

• Việc đưa con đi ngủ kéo dài lê thê. Bé thường xuyên mất lâu hơn rõ rệt so với 30 phút mới ngủ, dù giờ ngủ và nghi thức buổi tối vẫn phù hợp. Trung bình, em bé và trẻ nhỏ đi vào giấc sau khoảng 20 phút.

• Cách hỗ trợ vào giấc hiện tại đã khiến bạn quá tải. Bế hàng giờ, lái xe vòng vòng, cho bú mỗi khi bé khẽ ọ ẹ: miễn là điều đó vẫn ổn với bạn thì đều không sao. Nhưng nếu nó bào mòn bạn hoặc không ai ngoài bạn có thể thay thế, thì hoàn toàn có thể thay đổi.

• Bé thức dậy nhiều và rất khó ngủ lại, dù bé khỏe mạnh, đã no và nhịp sinh hoạt phù hợp với độ tuổi. Ở đây không nói đến 1–2 lần thức ngắn, mà là những đêm kéo dài suốt nhiều tuần, trong đó bé liên tục tỉnh lâu hoặc chỉ ngủ lại được khi có rất nhiều trợ giúp.

• Ban ngày bé có vẻ thiếu ngủ. Trẻ nhỏ thường không thể hiện thiếu ngủ bằng ngáp liên tục, mà bằng quấy gắt, khó chịu và có nhu cầu vận động tăng rõ rệt.

Một hiệp hội nghiên cứu và y học giấc ngủ gợi ý một bài tự kiểm tra nhanh như sau: Bé thường mất 30 phút hoặc lâu hơn để ngủ, hoặc để ngủ lại vào ban đêm phải không? Bé có biểu hiện nổi bật khi ngủ, chẳng hạn ngáy to, không? Ban ngày bé có tỉnh táo không? Bé dành bao nhiêu thời gian trước màn hình (với trẻ dưới 3 tuổi, chuyên gia khuyến nghị càng không có càng tốt)? Và hành vi ngủ của bé có đang ảnh hưởng đến bạn không? Những câu trả lời này không phải chẩn đoán, nhưng sẽ giúp bạn nhận ra liệu vấn đề chủ yếu nằm ở nhịp sinh hoạt và thói quen, hay đã đến lúc cần một góc nhìn chuyên môn từ bên ngoài.

Vậy khi nào thì không cần thay đổi gì cả? Khi cuộc sống hằng ngày của gia đình bạn vẫn vận hành ổn – ngay cả khi người khác kể rằng con họ đã ngủ xuyên đêm từ lâu. Trong một nghiên cứu ở Canada, tùy theo cách định nghĩa, 28 đến 57 phần trăm em bé ở mốc 6 tháng và 12 tháng vẫn chưa ngủ liền 6 giờ hoặc 8 giờ vào ban đêm. Điều này không liên quan đến phát triển tinh thần hay vận động của các bé, cũng không liên quan đến tâm trạng của mẹ. Điểm đáng chú ý duy nhất là: những bé ngủ xuyên đêm được bú mẹ ít hơn rõ rệt. Vì vậy, nếu bé bú mẹ của bạn thức dậy ban đêm thường xuyên hơn thì điều đó khá phổ biến và tự nó không phải dấu hiệu cảnh báo. Và ở mốc 9 tháng, cứ khoảng 4 em bé thì có 1 em thức dậy hơn 2 lần mỗi đêm.

Có khá nhiều nghiên cứu đáng ngạc nhiên về các phương pháp giấc ngủ dựa trên hành vi. Những kết quả quan trọng nhất, tóm gọn như sau:

• Chúng có hiệu quả, ít nhất trong vài tháng. Một nhóm chuyên gia từ hội chuyên ngành y học giấc ngủ của Mỹ đã phân tích 52 nghiên cứu. Trong 94 phần trăm số nghiên cứu đó, các phương pháp này mang lại hiệu quả, và hơn 80 phần trăm trẻ được can thiệp sau đó ngủ tốt hơn rõ rệt – trong vòng 3 đến 6 tháng.

• Cha mẹ cũng được hưởng lợi. Trong một nghiên cứu lớn ở Úc, những gia đình có em bé 7 tháng ngủ kém đã được tư vấn ngắn tại dịch vụ tư vấn mẹ và bé trong cộng đồng khi bé 8 đến 10 tháng. Sau đó, các bé ít gặp vấn đề về giấc ngủ hơn và mẹ cũng có ít triệu chứng trầm cảm hơn – điều này vẫn còn thấy rõ ngay cả khi trẻ đã 2 tuổi.

• Không tìm thấy tác hại lâu dài – nhưng cũng không thấy lợi ích lâu dài. 5 năm sau, khi các bé khoảng 6 tuổi, nhóm trẻ này được đánh giá lại. Về cảm xúc, hành vi, mức độ căng thẳng, giấc ngủ và mối quan hệ với cha mẹ, không có khác biệt nào so với những trẻ mà gia đình không nhận tư vấn.

• Ngay cả hormone căng thẳng và gắn bó cũng đã được đo. Trong một nghiên cứu nhỏ nhưng được kiểm soát cẩn thận với 43 em bé từ 6 đến 16 tháng, cả phương pháp checking lẫn việc tạm thời cho đi ngủ muộn hơn đều không làm tăng chỉ số căng thẳng trong nước bọt. Một năm sau, tỷ lệ trẻ có gắn bó an toàn với mẹ cũng tương đương với nhóm đối chứng.

• Nhưng chúng không hợp với tất cả mọi người. Một hướng dẫn chuyên môn ghi nhận rằng nhiều cha mẹ tỏ ra dè dặt, thậm chí phản đối những phương pháp này, và khoảng 20 đến 30 phần trăm gia đình thử áp dụng có cấu trúc nhưng không thu được đủ lợi ích. Những em bé nhạy cảm, dễ lo âu dường như đáp ứng kém hơn với các cách có nhiều tách biệt về không gian. Và những cha mẹ bị tiếng khóc của con làm xót xa mạnh mẽ thường cũng ít thành công hơn.

Cũng cần nói thẳng để nhìn nhận công bằng: nhiều nghiên cứu dựa chủ yếu vào thông tin do cha mẹ tự báo cáo, và chính các nhà nghiên cứu cũng mong muốn có những phép đo khách quan hơn. Phần lớn các nghiên cứu này được thực hiện ở trẻ khỏe mạnh, nhiều nghiên cứu là với trẻ trong nửa sau năm đầu đời hoặc lớn hơn. Và “không tìm thấy tác hại” không có nghĩa là phương pháp nào cũng sẽ khiến mọi em bé và mọi người mẹ đều thấy ổn.

Vì sao ở đây chúng tôi đặt trọng tâm vào những cách nhẹ nhàng: Hướng dẫn chuyên môn cũng mô tả rõ một cách làm trong đó cha mẹ ở lại trong phòng và chỉ rút dần từng bước, và cũng có những chương trình hỗ trợ cha mẹ thành công mà hoàn toàn không cần để bé khóc một mình. Những cách này đôi khi đòi hỏi nhiều kiên nhẫn hơn. Đổi lại, với nhiều cha mẹ chúng dễ theo đuổi hơn và tôn trọng điều em bé đang cần: được gần gũi khi đang kích động. Vì thế, chúng tôi không khuyến nghị để một em bé khóc một mình mà không được dỗ dành.

Nghe có vẻ không mấy đặc biệt, nhưng đây thường là bước hiệu quả nhất. Trong một nghiên cứu với hơn 400 gia đình, chỉ sau 2 tuần có nghi thức buổi tối cố định, em bé và trẻ nhỏ từ 7 tháng đến 3 tuổi đã vào giấc nhanh hơn, thức dậy ít hơn và ngắn hơn, còn tâm trạng của các bà mẹ cũng tốt lên. Nghi thức trong nghiên cứu đó gồm tắm, mát-xa hoặc thoa kem và ôm ấp nhẹ nhàng; nghiên cứu được tài trợ bởi một nhà sản xuất sản phẩm chăm sóc cá nhân – nhưng kết quả của nó phù hợp với những nghiên cứu khác. Ngoài ra, một khảo sát ở 13 quốc gia và vùng lãnh thổ với hơn 10.000 trẻ đến 5 tuổi cũng cho thấy: nghi thức càng đều đặn, giấc ngủ càng tốt.

Cách xây dựng một nghi thức thực sự bền vững

1. 1

   Ngắn và luôn giống nhau: khoảng nửa tiếng, tối nào cũng theo cùng một thứ tự. Ví dụ: cữ ăn cuối, thay tã và mặc đồ ngủ, đánh răng, đọc một cuốn sách hoặc hát một bài, câu chúc ngủ ngon quen thuộc của gia đình, tắt đèn.

2. 2

   Đưa cữ sữa lên đầu: nếu trước đây bé thường ngủ thiếp khi đang bú, hãy đặt cữ ăn vào đầu nghi thức thay vì cuối. Sau đó mới đến đánh răng, đọc sách và lên giường. Nhờ vậy, bé dần trải nghiệm rằng bú và ngủ có thể là hai việc khác nhau.

3. 3

   Giữ giờ cuối thật yên: ánh sáng dịu, không chơi quá kích thích, không màn hình. Như vậy bé có thể từ từ hạ nhịp xuống.

4. 4

   Lên giường khi buồn ngủ nhưng vẫn còn thức: Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến nghị điều này từ khoảng 4 tháng, và các cơ quan chuyên môn khác cũng vậy. Ban đầu, bạn có thể đặt tay lên bụng bé và khe khẽ ngân nga tiếp.

5. 5

   Giờ giấc ổn định, nhiều ánh sáng ban ngày: giờ đi ngủ và thức dậy đều đặn, tốt nhất cả cuối tuần nữa, cùng với ánh sáng ban ngày thật sáng vào buổi sáng, sẽ giúp đồng hồ sinh học phân biệt ngày và đêm.

Nếu bé vẫn mất rất lâu mới ngủ, thì nguyên nhân thường không nằm ở bé mà ở thời điểm: đơn giản là bé chưa đủ buồn ngủ. Khi đó, tạm thời cho đi ngủ muộn hơn có thể hữu ích; trong chuyên môn gọi là “Bedtime Fading”. Trong nghiên cứu với 43 em bé, cách này giúp rút ngắn rõ rệt thời gian vào giấc. Trọng tâm của phương pháp là thời điểm đi ngủ, không phải để bé khóc. Bạn có thể làm như sau:

1. 1

   Ghi lại trong 1 tuần xem buổi tối bé thực sự ngủ lúc mấy giờ – không phải lúc bạn đặt bé xuống giường.

2. 2

   Trước mắt, lấy chính thời điểm đó làm giờ đi ngủ. Nếu bé thường chỉ ngủ vào khoảng 20:15, hãy bắt đầu nghi thức để bé nằm trên giường vào khoảng 20:00.

3. 3

   Nếu trong vài buổi tối liên tiếp bé ngủ trong khoảng 20 phút, hãy đưa giờ đi ngủ sớm hơn 10 đến 15 phút và giữ như vậy thêm vài tối nữa.

4. 4

   Cứ như vậy, cả nhà sẽ tiến dần từng bước nhỏ về giờ mong muốn của mình, trong năm đầu đời thường đâu đó trong khoảng 18:00 – 19:30. Nếu buổi sáng gia đình dậy muộn hơn, giờ này cũng có thể muộn hơn một chút. Dù vậy, giờ thức dậy buổi sáng vẫn nên giữ cố định, kể cả sau một buổi tối đi ngủ muộn.

Điều ngược lại cũng có thể xảy ra: nếu bé thức quá lâu vượt xa khoảng thời gian thức quen thuộc, bé thường không buồn ngủ hơn mà lại kích động hơn. Khi đó, cho đi ngủ sớm hơn đôi khi mới là lời giải. Nhật ký theo dõi sẽ cho bạn thấy gia đình mình đang ở trường hợp nào.

Dù là ngậm ti mẹ, nằm trong tay hay ngủ khi đang di chuyển: em bé sẽ ngủ theo cách mà bé đã quen – điều đó hoàn toàn bình thường. Điểm khó là ở chỗ mọi đứa trẻ đều thức giấc ngắn nhiều lần trong đêm, thường khi chuyển từ chu kỳ ngủ này sang chu kỳ khác. Ở em bé và trẻ nhỏ, những chu kỳ này chỉ kéo dài khoảng 45–60 phút. Nếu lúc tỉnh dậy mọi thứ khác hẳn lúc bắt đầu ngủ, bé sẽ gọi đúng kiểu trợ giúp đã giúp mình ngủ trước đó.

Ý tưởng của cách này là: bạn không cắt bỏ mọi thứ cùng một lúc, mà làm cho sự hỗ trợ nhỏ dần theo từng nấc. Mỗi nấc được giữ cho đến khi cả hai mẹ con đều thấy ổn. Ví dụ:

• Nếu bé chỉ ngủ khi bú mẹ hoặc bú bình: hãy kết thúc cữ bú khi bé đã bú chậm lại và mắt bắt đầu díp xuống, rồi đặt bé xuống khi đang lơ mơ buồn ngủ – đặt một tay lên bụng và khe khẽ ngân nga. Nếu bé phản đối dữ dội, bạn có thể cho bú lại một lát. Theo thời gian, bé sẽ đi qua được những phút cuối trước khi ngủ mà không cần bú. Với bình sữa, hãy rút bình ra khi bé chỉ còn mút vờn, và đừng bao giờ để bình trong giường – việc mút bình kéo dài gây hại cho răng.

• Nếu bé chỉ ngủ khi được bế hoặc đung đưa: hãy đung đưa ngắn hơn và nhẹ hơn: đầu tiên ru khi đi lại, rồi chuyển sang đứng đung đưa nhẹ, sau đó chỉ bế ngồi yên. Cuối cùng, bạn đặt bé xuống khi bé đang lơ mơ và vẫn để tay ở bên cho tới khi bé ngủ.

• Nếu bạn phải nằm cạnh thì bé mới ngủ: hãy thử ngồi cạnh giường và nắm tay bé cho đến khi bé ngủ. Đây là bước khởi đầu của phương pháp cái ghế.

Ban đêm, một “thang an ủi” sẽ rất hữu ích. Không phải lần thức giấc nào cũng cần tới mức hỗ trợ tối đa ngay lập tức. Theo Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ, việc một em bé 6 tháng tuổi thức dậy ban đêm rồi vài phút sau tự ngủ lại là bình thường. Các hội nhi khoa cũng khuyên không cần phản ứng ngay với mọi lần thức giấc, và một số hướng dẫn y khoa khuyên chỉ hỗ trợ vừa đủ đúng mức bé đang cần. Điều đó có thể trông như sau:

1. 1

   Chờ một lát và lắng nghe: bé chỉ càu nhàu trong cơn ngủ mơ màng, hay đã thực sự tỉnh hẳn?

2. 2

   Dùng giọng nói nhỏ nhẹ, ngân nga, một từ quen thuộc khi ngủ – không bật đèn sáng choang.

3. 3

   Đặt tay lên người bé, vuốt ve nhẹ hoặc vỗ nhịp đều.

4. 4

   Bế lên cho đến khi bé dịu lại, rồi đặt xuống khi còn buồn ngủ.

5. 5

   Cho bú mẹ hoặc bú bình nếu bé thực sự đói.

Bạn chỉ chuyển lên một bậc cao hơn khi bậc trước không đủ. Nếu bé thực sự kích động mạnh, bạn có thể nhảy thẳng lên bậc cao hơn bất cứ lúc nào – với những em bé rất khó trấn an, đó thường là cách tốt hơn. Và một tiếng khóc đột ngột, chói gắt, nghe như đau hoặc hoảng sợ luôn có nghĩa là: hãy đến ngay. Mục tiêu không phải là tiết kiệm sự an ủi, mà là cho con cơ hội tự làm được những bậc thấp hơn.

Phương pháp cái ghế là dạng nổi tiếng nhất của cách rút dần từng bước, và cũng được mô tả trong hướng dẫn chuyên môn: đầu tiên ngồi cạnh giường, rồi trong vài ngày lùi xa dần, cuối cùng mới ra khỏi phòng. Đằng sau đó là một ý tưởng rất đẹp: con bạn có được cảm giác an tâm rằng mình không ở một mình. Còn bạn có được niềm tin rằng con có thể đi thêm bước tiếp theo.

Cụ thể có thể làm như sau

1. 1

   Những buổi tối đầu: đặt ghế sát bên giường. Sau nghi thức buổi tối, bạn đặt bé xuống khi bé còn thức, nói câu chúc ngủ ngon quen thuộc của gia đình rồi ngồi xuống bên cạnh. Bạn có thể vuốt ve, nắm tay và khe khẽ ngân nga. Nếu bé khóc dữ dội, hãy bế lên cho đến khi bình tĩnh lại rồi đặt xuống lần nữa.

2. 2

   Sau vài buổi tối: dịch ghế ra xa một chút. Lúc này, bạn ngồi khoảng giữa phòng, trên quãng đường tới cửa. Vẫn được phép dỗ bé, nhất là bằng giọng nói. Bạn có thể đứng dậy bất cứ khi nào bé cần – sau đó lại quay về chỗ ngồi.

3. 3

   Sau đó: chuyển ghế ra gần cửa. Bé vẫn nhìn thấy và nghe thấy bạn, nhưng không còn trong tầm tay nữa.

4. 4

   Cuối cùng: ở phía ngoài cửa. Cửa vẫn để hé một chút, bạn ở trong tầm nghe. Rồi đến một lúc, sau câu chúc ngủ ngon, bạn đi ra ngoài và quay lại khi bé gọi.

Mỗi nấc kéo dài bao lâu là do gia đình bạn quyết định. Một quy tắc ngón tay cái: chỉ chuyển bước tiếp theo khi bước hiện tại đã diễn ra ổn trong 2–3 buổi tối liên tiếp. Và đừng ngại lùi lại một bước nếu giữa chừng bé bị ốm hoặc đang có một bước phát triển lớn. Nếu bé ngủ trong phòng của bố mẹ, ở bước cuối bạn chỉ cần đi ra ngoài rồi quay lại khi đến giờ ngủ của chính mình – không cần phải có phòng riêng cho bé mới áp dụng được cách này.

Những điều giúp ích

• Giữ thái độ dịu dàng nhưng hơi “nhạt” một chút: giọng nhỏ, ánh sáng dịu, không chơi, không điện thoại. Ban đêm, bé không cần được giải trí mà cần sự yên ổn và cảm giác rằng bạn vẫn ở đó.

• Ban đêm làm giống hệt buổi tối: nếu bé thức dậy, bạn ngồi vào vị trí hiện tại của mình. Nhờ vậy, lần nào bé cũng trải nghiệm cùng một điều.

• Ban ngày tập những lần tách ra thật nhỏ: với trẻ, việc đi ngủ cũng luôn là một lần tạm xa bạn. Một em bé đã được trải nghiệm ban ngày rằng mẹ hoặc bố đi khỏi một chút rồi sẽ quay lại đáng tin cậy – khi chơi trốn tìm hoặc ở với bà – thường sẽ dễ buông lỏng hơn vào buổi tối.

• Một món đồ an ủi từ sau sinh nhật 1 tuổi: với trẻ lớn hơn, một thú bông nhỏ hoặc khăn an ủi có thể giúp việc chuyển tiếp dễ dàng hơn. Nhưng trong năm đầu đời, giường ngủ vẫn phải không có đồ mềm.

Nhiều cha mẹ băn khoăn liệu mình còn “được phép” cho con ăn đêm hay không. Câu trả lời ngắn gọn là: có. Các hội chuyên môn về nhi khoa và y học giấc ngủ cho rằng những em bé khỏe mạnh trên 6 tháng nhìn chung không còn cần một cữ ăn ban đêm về mặt nhu cầu dinh dưỡng. Nhưng đó là nhận định về nhu cầu chất dinh dưỡng, không phải lời kêu gọi cai sữa: WHO khuyến nghị tiếp tục cho bú song song với ăn dặm đến sinh nhật 2 tuổi và hơn nữa, và với nhiều gia đình, bú đêm là một phần của điều đó. Bạn không cần dừng lại chừng nào nó vẫn phù hợp với cả hai mẹ con.

Điều hữu ích là nhìn kỹ hơn: ban đêm bé có thực sự bú lâu, yên tĩnh và đủ lượng không? Hay chỉ mút vài nhịp rồi ngủ lại ngay? Trong trường hợp thứ hai, ti mẹ hoặc bình sữa có lẽ là trợ giúp vào giấc nhiều hơn là một bữa ăn. Bé càng lớn, đói càng ít là lý do khiến bé thức dậy.

Nếu bạn muốn giảm cữ ăn đêm, hãy làm thật nhẹ nhàng

• Hãy bảo đảm ban ngày bé được bú đủ sữa và, tùy theo độ tuổi, ăn dặm đủ để bước vào đêm trong trạng thái no bụng.

• Giảm từng cữ một, đừng cố cắt tất cả cùng lúc.

• Rút ngắn cữ bú từng chút một hoặc pha ít sữa hơn trong bình, thay vì bỏ hẳn chỉ sau một đêm. “Ít hơn” ở đây chỉ có nghĩa là ít lượng hơn. Bạn vẫn luôn đong bột đúng chính xác theo hướng dẫn trên bao bì và tuyệt đối không pha loãng sữa.

• Nếu có thể, người gắn bó khác sẽ là người dỗ bé ban đêm. Khi đó, ti mẹ sẽ không ở ngay trong tầm với nữa.

• Với bình sữa đêm, hãy chuẩn bị nước đã đun sôi để trong một bình giữ nhiệt sạch và chỉ pha bột ngay trước khi cho bé bú. Không giữ sữa đã pha ở trạng thái ấm, và bỏ phần thừa đi.

• Nếu ngực căng vì bớt đi một cữ bú, chỉ vắt bằng tay một ít vừa đủ để thấy dễ chịu hơn rồi chườm mát. Hút cạn ngực lại có xu hướng kích thích tạo sữa nhiều hơn. Nếu xuất hiện một vùng cứng, đỏ, đau kèm sốt hoặc cảm giác như bị cúm, hãy đi khám.

Nếu bé tăng cân không tốt, đang bị bệnh hoặc bạn còn nghi ngờ, hãy trao đổi về các cữ ăn đêm tại phòng khám nhi.

Nhiều khi ít lại là nhiều: nếu thay đổi mọi thứ cùng lúc, cuối cùng bạn sẽ không biết điều gì đã thực sự giúp. Gia đình bạn có thể làm như sau:

1. 1

   Quan sát: ghi lại trong 1–2 tuần xem bé ngủ lúc nào, thức lúc nào, bú và ăn lúc nào, và ban đêm điều gì đã giúp. Các chuyên gia khuyên nên có một nhật ký giấc ngủ như vậy vì từng đêm riêng lẻ có thể dao động rất mạnh. Dù là giấy bút hay một ứng dụng như Moonsleep, nơi bạn chỉ cần chạm một lần để ghi lại giấc ngủ và các cữ bú, điều quan trọng là tất cả những người chăm bé đều cùng ghi chép.

2. 2

   Điều chỉnh nền tảng: căn giờ đi ngủ, thời gian thức và nghi thức buổi tối theo các mốc tham khảo, rồi để như vậy khoảng 1 tuần. Đôi khi chỉ thế thôi vấn đề đã nhẹ đi.

3. 3

   Chọn một thay đổi: hoặc giảm dần một trợ giúp vào giấc, hoặc bắt đầu với phương pháp cái ghế. Nhiều gia đình bắt đầu bằng giấc tối, gia đình khác lại thích tập trước vào ban ngày ở giấc ngủ ngắn đầu tiên khi mọi người đều còn tỉnh táo.

4. 4

   Kiên trì: hãy cho mỗi nấc vài buổi tối. Một buổi tối xấu xen giữa là điều bình thường và không có nghĩa là cách đó không hiệu quả.

5. 5

   Sau khoảng 2 tuần, hãy nhìn lại: bé có vào giấc nhanh hơn không? Ban đêm cả nhà có thức dậy ít hơn hoặc ngắn hơn không? Ban ngày bé có vẻ cân bằng hơn không? Kể cả những tiến bộ nhỏ cũng đáng tính. Nếu không có gì nhúc nhích, có thể cách này không hợp hoặc còn một nguyên nhân khác phía sau.

Bé đang ốm, mọc răng, hay đi du lịch? Vậy thì hãy tạm dừng. Một em bé bị ốm cần nhiều gần gũi đến mức con cần, và trong những ngày sau tiêm vắc-xin cũng có thể cần nhiều hơn bình thường. Khi mọc răng, chuyện này thường chỉ kéo dài vài ngày: trong một nghiên cứu lớn, các khó chịu tăng nhiều nhất trong 4 ngày trước đến 3 ngày sau khi răng nhú lên. Điều quan trọng chỉ là sau đó cả nhà quay lại nếp cũ, trước khi ngoại lệ trở thành thói quen mới.

Khi nào nên dừng lại: hãy tạm nghỉ hoặc lùi lại một bước nếu bé nôn vì kích động quá mức, hoảng loạn và ngay cả khi được bế vẫn rất khó dịu, hoặc ban ngày trở nên lo lắng, bám dính hay chán ăn rõ rệt. Và cả khi chính bạn cảm thấy cách đó không ổn.

Nếu có hai người cùng chăm bé, hãy thống nhất trước sẽ làm gì khi con khóc, ai phụ trách những buổi tối nào và khi nào cả hai sẽ cùng nhìn lại hiệu quả.

Cách trẻ ngủ cũng là một câu chuyện của văn hóa. Một hướng dẫn chuyên môn mô tả kiểu ngủ của trẻ là kết quả của sự đan xen giữa kỳ vọng văn hóa, hoàn cảnh sống, quan niệm nuôi dạy và tính cách của chính đứa trẻ. Ở một số gia đình, việc cho trẻ nhỏ bú đến lúc ngủ là điều rất tự nhiên; ở những gia đình khác, con đã ngủ phòng riêng từ 1 tuổi. Việc thức giấc ban đêm vẫn là bình thường, và nhu cầu được gần gũi là điều có ở mọi đứa trẻ ngay từ khi chào đời.

Theo hướng dẫn này, giấc ngủ chỉ thực sự cần được can thiệp khi nó ảnh hưởng lâu dài và sâu sắc đến đứa trẻ hoặc cả gia đình. Trước ngưỡng đó, quyết định là của bạn. Không có cuộc thi xem con ai tự ngủ một mình sớm hơn. Và cũng không ai có quyền ra lệnh cho bạn rằng ban đêm con phải được gần gũi bao nhiêu – theo hướng nào cũng vậy.

Tuy nhiên, có một ranh giới không liên quan gì đến phong cách nuôi dạy: chỗ ngủ an toàn. Trong năm đầu đời, nơi an toàn nhất để bé ngủ là giường riêng hoặc nôi cạnh giường đặt trong phòng của bố mẹ.

Có chuyện rồi sẽ tự qua, nhưng cũng có chuyện không: nếu không được tư vấn, những rối loạn giấc ngủ thực sự thường kéo dài đến tuổi đi học. Vì vậy, tìm kiếm hỗ trợ không phải là thất bại – và bạn cũng không cần đợi đến khi hoàn toàn tuyệt vọng mới được giúp. Dưới đây là những nơi bạn có thể tìm đến tại Việt Nam:

• Phòng khám nhi: nơi đây sẽ giúp kiểm tra xem phía sau giấc ngủ kém có nguyên nhân thể chất nào không, đồng thời biết các nơi tư vấn chuyên sâu gần bạn. Bạn không cần phải đợi đến lần khám sức khỏe định kỳ tiếp theo.

• Phòng khám nhi hoặc bệnh viện nhi: họ cũng hỗ trợ khi em bé và trẻ nhỏ ngủ rất kém, không chỉ khi bé quấy khóc. Buổi hẹn đầu tiên có thể kéo dài hơn khám thường; hãy nói rõ lý do khi đặt lịch để được sắp xếp đủ thời gian. Với các trường hợp phức tạp hơn, bác sĩ có thể giới thiệu bạn tới một bệnh viện nhi tuyến trên.

• Trạm y tế và phòng khám nhi: trạm y tế xã/phường nơi bạn sống có thể tư vấn miễn phí cho gia đình có con nhỏ và chỉ đường tới nơi phù hợp nếu cần. Bác sĩ tâm lý hoặc tư vấn gia đình cũng rất hữu ích nếu giấc ngủ đang chi phối toàn bộ đời sống hằng ngày của bạn, dù đây thường là dịch vụ trả phí.

• Tổng đài 111: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em hoạt động 24/7, miễn phí, bảo mật và cũng tư vấn cho cha mẹ – bạn có thể gọi để được lắng nghe và nhận hỗ trợ ban đầu.

• Nếu tinh thần của bạn đang không ổn: Bác sĩ gia đình hoặc bác sĩ sản phụ khoa là những người rất phù hợp để tìm đến đầu tiên. Điều này cũng đúng với các ông bố: nhiều người cũng trải qua trầm cảm trong giai đoạn quanh lúc sinh con. Nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy gọi ngay 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.

Nếu bạn cảm thấy mình sắp không chịu nổi nữa: hãy đặt bé ở một nơi an toàn, ví dụ như cũi, rời khỏi phòng trong chốc lát và hít thở sâu. Cứ vài phút lại quay vào kiểm tra và tìm người hỗ trợ. Tuyệt đối đừng lắc bé – việc đó có thể gây tổn thương nặng nề, kéo dài suốt đời. Hãy nói điều này với tất cả những ai chăm bé. Nếu điều đó đã xảy ra, hoặc bạn lo rằng ai đó đã lắc bé, hãy đưa bé đến bệnh viện gần nhất ngay lập tức hoặc gọi ngay 115, ngay cả khi lúc đầu bé trông vẫn bình thường.

Có thay đổi hay không, thay đổi khi nào và bằng cách nào, là do gia đình bạn quyết định. Hãy bắt đầu từ nền tảng: bé khỏe, no, có nhịp sinh hoạt phù hợp với độ tuổi và một nghi thức buổi tối mà con thấy dễ chịu. Rất thường, chỉ như vậy thôi mọi thứ đã trở nên nhẹ nhàng hơn.

Và nếu gia đình bạn muốn đi thêm một bước, hãy làm theo nhịp của chính mình, theo cách mà bạn vẫn cảm thấy đó là mình. Điều con học được không chỉ là tự vào giấc. Con còn học rằng bạn luôn ở đó khi con cần. Hai điều này hoàn toàn có thể song hành rất đẹp.