Lần đầu tắm cho bé ở nhà

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị nên đợi 24 giờ sau sinh mới tắm lần đầu, tối thiểu cũng là sáu giờ. Lý do chính là giữ ấm: da ướt làm mất nhiệt, trong khi trẻ sơ sinh chưa thể bù lại lượng nhiệt mất đi tốt như người lớn. Ngoài ra, trong các nghiên cứu, những em bé không được tắm trong 6 giờ đầu sau sinh có xu hướng được bú mẹ hoàn toàn nhiều hơn. Vì vậy, những giờ đầu nên dành cho da kề da và cữ bú đầu tiên.

Ở nhà, khuyến nghị này đặc biệt quan trọng nếu bạn sinh về sớm hoặc sinh tại nhà: khi đó, lần tắm đầu tiên sớm nhất là vào ngày hôm sau. Lớp trắng ngà, mềm như kem mà nhiều bé có khi chào đời được gọi là gây trắng thai nhi. Đây không phải chất bẩn mà là lớp chăm sóc và bảo vệ da – cứ để nó tự thấm vào da bé.

Khi đã về nhà, bạn không cần “bù” cho kịp. Trẻ sơ sinh hầu như không bẩn. Bạn tắm cho bé lần đầu vào ngày thứ 3, ngày thứ 10, hay thậm chí đến 10 tuần tuổi mới bắt đầu vì trước đó chỉ lau rửa thôi – đều không sao cả. Bạn không hề bỏ lỡ điều gì và có thể bắt đầu bất cứ lúc nào.

Bé sinh non và bé nhỏ cân: Trẻ được coi là sinh non khi chào đời trước khi đủ 37 tuần thai. Cả những bé sinh ở tuần 35 hoặc 36 và những bé có cân nặng sơ sinh thấp cũng mất nhiệt nhanh hơn, và việc tắm có thể làm bé căng thẳng. Với các bé này: tắm ngắn hơn, làm ấm phòng kỹ, có thể thử tắm quấn khăn (hướng dẫn ở dưới) và hỏi trước ở khoa nhi hoặc phòng khám nhi.

Tại Việt Nam không có dịch vụ nữ hộ sinh đến nhà chăm sóc sau sinh. Người chăm sóc bạn tại nhà chủ yếu là gia đình, nhất là mẹ hoặc mẹ chồng, và bạn có lịch tái khám hậu sản trong vòng 6 tuần tại bệnh viện hoặc phòng khám sản. Nhưng để tắm cho bé, bạn không cần một nữ hộ sinh: bài viết này giải thích từng thao tác để bạn có thể tự làm. Nếu cần hỏi thêm, bạn có thể tìm đến những nơi sau:

• Phòng khám nhi: Hãy mang những thắc mắc về chuyện tắm và chăm sóc rốn đến lần khám sức khỏe định kỳ hoặc tiêm chủng tiếp theo của bé – hoặc gọi hỏi phòng khám bất cứ lúc nào.

• Tư vấn tại bệnh viện nơi bạn sinh: hỏi về lịch tái khám hậu sản và các buổi tư vấn bú mẹ, có thể qua điện thoại hoặc video.

• Trạm y tế xã/phường: Nếu mọi thứ đang khiến bạn quá tải, trạm y tế nơi bạn sống hoặc phòng khám nhi có thể tư vấn hoặc chỉ đường tới nơi phù hợp.

• Lớp kỹ năng làm cha mẹ: Các lớp chăm sóc trẻ sơ sinh thường hướng dẫn tắm bé trên búp bê mẫu.

Đừng ngại hỏi bác sĩ hoặc trạm y tế bất cứ lúc nào sau sinh nếu bạn không chắc điều gì – nhưng để tắm cho bé thì bạn không bắt buộc phải có ai đó bên cạnh.

Nói ngắn gọn: cả hai cách đều ổn. Nếu bạn thấy yên tâm hơn với việc lau rửa, hãy cứ tiếp tục cho đến khi rốn lành. Nếu rốn trông khô, yên, không kích ứng và bé thích nước, thì hầu như không có gì cản trở một lần tắm ngắn. Các tổ chức chuyên môn hiện cân nhắc vấn đề này hơi khác nhau:

• Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP): chỉ lau rửa cho đến khi phần cuống rốn rụng, thường sau 1–2 tuần.

• Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS): giữ rốn sạch và khô; một số bệnh viện ở Anh cho phép tắm nông bằng nước sạch ngay cả trước đó.

• Cơ quan y tế công cộng: nếu không có dấu hiệu viêm, bạn vẫn có thể tắm trước khi rốn lành hẳn, nhưng lau rửa thôi cũng hoàn toàn đủ.

Một nghiên cứu nhỏ ở Canada năm 2004 trên 102 trẻ đủ tháng, khỏe mạnh cho thấy không có khác biệt về quá trình lành rốn giữa tắm chậu và lau rửa; thậm chí những bé được tắm còn mất nhiệt ít hơn. Một nghiên cứu đơn lẻ, đã cũ, không trả lời được tất cả mọi câu hỏi – nhưng nó cho thấy một lần tắm ngắn khó có thể làm hại một chiếc rốn khỏe mạnh. Dù theo cách nào, bạn hãy chăm sóc rốn như sau:

• Khô là cách chăm sóc tốt nhất. Không bôi gì lên rốn: không phấn, không thuốc mỡ, không băng dán, không cồn, không xịt sát khuẩn – trừ khi có chỉ định của bác sĩ.

• Chỉ làm sạch khi cần, ví dụ khi dính nước tiểu hoặc phân: dùng miếng bông và nước sạch, sau đó thấm khô bằng một miếng mới. Không dùng tăm bông, không dùng máy sấy.

• Đóng tã dưới rốn hoặc gập mép tã xuống để rốn được thoáng khí.

• Tuyệt đối không kéo phần cuống rốn, kể cả khi nó chỉ còn dính bằng một sợi nhỏ. Nếu sau 3 tuần vẫn chưa rụng, hãy trao đổi với phòng khám nhi.

• Vài giọt máu khi cuống rốn rụng là bình thường, vài ngày rỉ ẩm nhẹ cũng vậy. Nếu rốn rỉ lâu hơn hoặc còn một nốt hồng nhỏ, ẩm ướt, hãy cho bé đi khám. Đỏ, sưng hoặc có mùi là không bình thường – xem khung “Khi nào cần đi khám”.

Hãy kiểm tra danh sách này trước khi mở vòi nước. Thứ gì còn thiếu lúc này, lát nữa bạn sẽ phải đi lấy – và điều đó là không thể một khi bé đã ở trong chậu tắm.

• Chậu tắm em bé hoặc xô tắm, đặt chắc chắn, chống trượt

• một nhiệt kế nước tắm

• hai khăn tắm: một khăn có mũ trùm cho bé, một khăn khô làm tấm lót ở chỗ thay tã; những ngày lạnh (mùa đông ở miền Bắc) có thể làm ấm khăn trước – ấm thôi, không nóng

• hai khăn mặt hoặc miếng bông, dùng riêng cho phần trên cơ thể và vùng tã

• một khăn xô để giúp giữ bé chắc trong nước hoặc để tắm quấn khăn

• một chiếc tã sạch và quần áo đã mở cúc sẵn, đặt theo đúng thứ tự bạn sẽ cần dùng

• nếu thực sự cần và chỉ sau tháng đầu tiên: một loại sữa rửa dịu nhẹ, không mùi

Và với chính bạn: rửa tay, tháo nhẫn, đồng hồ và vòng tay, buộc tóc dài gọn lại, cắt ngắn móng tay. Hãy để điện thoại ở chế độ im lặng nhưng trong tầm với – không phải để kiểm tra tin nhắn, mà để nếu khẩn cấp bạn có thể gọi ngay 115 mà không phải buông bé ra. Nếu bạn đang bị mụn rộp ở môi, đừng chạm vào vùng đó, rửa tay thật kỹ và đừng hôn bé: virus herpes rất nguy hiểm với trẻ sơ sinh. Nếu có người khác có thể tắm cho bé thay bạn thì càng tốt.

Giữ ấm: làm ấm phòng tắm đến ít nhất 23 °C, đóng cửa sổ và cửa ra vào. Nếu dùng quạt sưởi, hãy bật trước, tắt đi và mang ra ngoài trước khi cho nước vào chậu. Đèn sưởi trên chỗ thay tã là ổn nếu được lắp cố định, tuân thủ khoảng cách tối thiểu theo hướng dẫn của nhà sản xuất và tuyệt đối không treo phía trên chỗ tắm.

Vị trí phù hợp: tốt nhất là đặt chậu tắm và chỗ thay tã ngay cạnh nhau để bạn không phải bế một em bé ướt đi qua cả nhà.

• Giá đặt trên bàn thay tã: đỡ đau lưng, nhưng chỉ dùng khi giá đỡ được gắn chắc chắn và nhà sản xuất cho phép dùng với chậu đã có nước.

• Trong bồn tắm lớn hoặc khay tắm đứng: rất vững, nhưng bạn sẽ phải quỳ phía trước, tốt nhất trên một chiếc đệm.

• Trên sàn: đặt trên khăn, chắc chắn không lật, rất hợp với xô tắm.

• Không đặt chênh vênh trên máy giặt, ghế đẩu hay thành bồn tắm. Bồn rửa mặt cũng không lý tưởng, bé có thể va vào vòi nước.

Trong lúc bạn chuẩn bị, bé nên nằm trong cũi hoặc nôi riêng, không nằm trên bàn thay tã. Tuyệt đối không bê một chiếc chậu đã đầy nước: hãy xả bằng van thoát hoặc múc ra – sau mổ lấy thai thì tốt nhất nhờ người khác làm việc này.

Đừng tắm ngay sau khi bú mẹ hoặc bú bình, đừng tắm khi bé đang đói và cũng đừng đợi đến lúc bé mệt quá rồi cáu kỉnh – NHS cũng khuyên như vậy. Với một trẻ sơ sinh bú mỗi 2–3 giờ, nghe có vẻ chỉ có một khoảng thời gian rất ngắn. Một nguyên tắc thực tế dễ nhớ là: khoảng nửa giờ sau khi bú, vào đầu một khoảng thức, khi bé trông dễ chịu và không còn ọc sữa nữa.

Hãy để ý các dấu hiệu đói sớm: chóp chép miệng, quay đầu tìm ti, thè lưỡi, đưa tay lên miệng. Khóc là dấu hiệu muộn. Nếu bé đang có dấu hiệu đói, hãy ưu tiên cho bú trước, việc tắm có thể chờ. Nếu bé đói giữa lúc đang tắm, bạn có thể dừng lại bất cứ lúc nào. Sau khi tắm, cho bé bú ngay hoặc bú bình, tốt nhất là ôm da kề da – vừa giữ ấm vừa giúp bé bình tĩnh lại.

Và nếu chính bạn đang mệt rã rời, việc tắm có thể để sang ngày mai. Bé sẽ không bỏ lỡ điều gì cả.

Nước tắm cho em bé nên ở mức 36 đến 37 °C, tức gần bằng nhiệt độ cơ thể – nếu phân vân thì hơi mát một chút vẫn tốt hơn quá ấm. Hãy cho nước lạnh trước, rồi nước ấm, khuấy thật đều để không còn chỗ nào nóng hơn. Sau đó đo nhiệt độ, và đo lại ngay trước khi đặt bé vào, vì trong lúc chuẩn bị nước có thể đã nguội đi.

Ngoài ra, bạn nên thử thêm bằng cảm giác – không phải bằng đầu ngón tay, mà bằng vùng da mỏng ở khuỷu tay hoặc mặt trong cổ tay. Nước nên cho cảm giác dễ chịu, không châm chích, không nóng rát. Nếu hôm nay không có nhiệt kế nước tắm, đây là cách thay thế cuối cùng: thà hơi mát một chút và tắm ngắn còn hơn nước quá nóng.

Vì sao phải chính xác như vậy? Da em bé bị bỏng nước nóng nhanh hơn rất nhiều so với chúng ta: nước ở 60 °C có thể gây bỏng độ hai chỉ sau 3 giây.

Mực nước bao nhiêu? Với chậu tắm em bé, AAP khuyên khoảng 5 cm nước – bé nên nằm trong nước, chứ không phải “bơi” trong nước. Nhưng điều làm buổi tắm an toàn không phải là mực nước, vì chỉ vài centimet thôi cũng đủ gây đuối nước. Thứ duy nhất bảo vệ bé là bàn tay của bạn.

Không xả thêm nước khi bé đang ở trong chậu. Nhiệt độ từ vòi có thể thay đổi đột ngột. Nếu nước nguội đi quá, buổi tắm coi như kết thúc – 5 phút vốn đã đủ rồi. Chỉ thêm nước được khi có người thứ hai bế bé ủ ấm trong tay suốt thời gian đó.

Trước khi bắt đầu tắm: từ lúc này cho đến khi bé mặc xong quần áo, luôn phải có một tay giữ bé, và mọi thứ cần dùng đều phải trong tầm với – đó là cách bạn giữ an toàn cho bé. Tư thế bế khi tắm có thể thấy lạ ở lần đầu, nhưng chỉ sau vài lần sẽ trở nên rất tự nhiên. Bạn có thể tập khô trước – với búp bê hoặc một chiếc khăn cuộn lại, khi bé đang ngủ.

1. 1

   Rửa mặt trước, ở chỗ thay tã: rửa mắt và mặt cho bé bằng nước sạch như khi lau rửa nhanh (xem bên dưới), lúc bé vẫn còn mặc quần áo. Khi vào chậu, bạn chỉ cần rửa phần cơ thể nữa thôi.

2. 2

   Cởi đồ: để tã lại sau cùng. Nếu mông bé đang bẩn, hãy lau sạch trước để nước tắm vẫn trong.

3. 3

   Cách giữ bé (nếu bạn thuận tay phải, nếu không thì làm ngược lại): cẳng tay trái của bạn đỡ dưới gáy và vai bé, đầu bé tựa gần cổ tay bạn. Bàn tay trái của bạn giữ cánh tay trên bên trái của bé – tức cánh tay ở phía xa bạn hơn – ngón cái đặt phía trên, các ngón còn lại luồn vào nách. Tay phải đỡ mông và đùi bé. Đừng bao giờ giữ bé bằng bàn tay hay cổ tay của bé, vì da ướt rất trơn.

4. 4

   Đưa bé vào nước: từ từ hạ bé xuống, cho chân và mông vào trước, đầu giữ cao hơn thân một chút. Nhiều bé giật mình khi cảm thấy mình ngả ra sau mà không có điểm tựa – vì vậy hãy làm chậm rãi, có thể phủ một khăn xô lên ngực và bụng bé. Miệng, mũi và mắt luôn phải ở trên mặt nước; phần sau đầu và tai có thể bị ướt.

5. 5

   Rửa người: khi mông bé đã chạm đáy chậu, tay phải của bạn sẽ rảnh ra. Dùng tay đó rửa từ trên xuống dưới: cổ và các nếp da, tay và bàn tay, bụng và chân. Vùng tã rửa sau cùng – cách làm nằm ngay dưới danh sách này.

6. 6

   Giữ ấm: phần cơ thể nào nhô lên khỏi nước sẽ lạnh rất nhanh. Vì vậy, hãy thường xuyên múc nước ấm dội nhẹ lên ngực và bụng bé.

7. 7

   Lưng: bạn không cần lật bé để rửa lưng. Chỉ cần luồn khăn mặt dưới lưng và mông khi bé vẫn nằm ngửa – về sau đây vẫn là cách đơn giản nhất.

8. 8

   Tóc, nếu cần: hơi ngả đầu bé ra sau trên cẳng tay bạn và dùng khăn mặt ướt vuốt nước từ trán ra sau đầu, như vậy nước sẽ không chảy vào mắt. Thóp, tức vùng mềm trên đầu bé, vẫn có thể rửa nhẹ nhàng như bình thường; chỉ là đừng ấn mạnh.

9. 9

   Nhấc bé ra: khăn tắm có mũ trùm đã được trải sẵn ở chỗ thay tã, mũ ở phía trên. Giữ đúng cùng tư thế đó, tay phải lại đỡ dưới mông, nhấc bé sát vào người bạn và đặt thẳng vào khăn. Trùm mũ lên ngay, vì đầu ướt mất nhiệt rất nhanh.

10. 10

    Lau khô: thấm khô, đừng chà xát, và làm thật kỹ trong mọi nếp gấp: cổ, sau tai, nách, bẹn, kẽ ngón tay và ngón chân. Tai chỉ lau bên ngoài, tuyệt đối không dùng tăm bông. Cuối cùng là vùng rốn.

11. 11

    Mặc đồ: đóng tã dưới rốn, mặc quần áo, tháo mũ khăn ra khi tóc đã khô. Nếu bạn phải quay người đi chỗ khác, hãy bế bé theo hoặc đặt bé xuống sàn.

12. 12

    Xả nước: chỉ khi bé đã nằm an toàn trong cũi/nôi hoặc ở cùng một người khác.

Vệ sinh vùng kín – làm thế này: Với bé gái, luôn rửa từ trước ra sau, tức từ âm hộ về phía mông, để vi khuẩn đường ruột không đi ngược ra phía trước. Môi sinh dục chỉ lau nhẹ nhàng ở bên ngoài. Một ít khí hư trắng hoặc một chút máu từ âm đạo ở bé gái sơ sinh là bình thường. Với bé trai, tuyệt đối không kéo bao quy đầu xuống, vì trong những năm đầu đời bao quy đầu thường vẫn dính tự nhiên với quy đầu. Chỉ rửa bên ngoài, thêm bìu và nếp gấp phía dưới, rồi lau thật khô.

Tắm khi có hai người: Nếu lần đầu có thêm một người lớn ở đó – bạn đời, bà, một người bạn hoặc hàng xóm mà bạn tin tưởng – thì một người giữ bé bằng hai tay ở đầu và mông, người kia rửa. Lần tắm sau hai người đổi vai cho nhau.

Tắm một mình là chuyện rất thường gặp trong nhiều gia đình và hoàn toàn làm được với hướng dẫn này: mọi thứ trong tầm tay mà không cần bước đi đâu, không nghe điện thoại, nước nguội thì kết thúc buổi tắm chứ không châm thêm.

Đừng bao giờ để bé một mình trong nước, kể cả chỉ vài giây. Không phải để lấy khăn, không phải để nghe điện thoại, cũng không phải để ra mở cửa. Đuối nước xảy ra nhanh và im lặng, không vùng vẫy, không la hét – và chỉ vài centimet nước thôi cũng đủ, tức đúng lượng nước có trong mọi chậu tắm em bé.

Nếu chuông cửa reo, chỉ có hai lựa chọn: không mở hoặc quấn bé vào khăn rồi bế theo. Ngoài ra còn những nguyên tắc sau:

• Dụng cụ hỗ trợ tắm không thay thế được một bàn tay luôn giữ bé. Ghế tắm và vòng tắm có thể bị lật, AAP khuyên không dùng ghế tắm. Võng tắm, lưới tắm và miếng đỡ cho trẻ sơ sinh giúp đỡ mỏi lưng, nhưng cũng dễ khiến người lớn chủ quan buông cả hai tay ra trong chốc lát.

• Tuyệt đối không dùng phao cổ. Loại này được quảng cáo cho cả những bé mới vài tuần tuổi; cơ quan FDA của Hoa Kỳ đã cảnh báo rõ ràng về nguy cơ này vào năm 2022 sau một ca tử vong.

• Anh chị lớn không phải người giám sát, kể cả đã lớn và kể cả chỉ trong một lát. Trẻ lớn hơn có thể đứng xem, nhưng nước nóng phải để ngoài tầm với của trẻ.

• Tách điện khỏi nước: máy sấy tóc, quạt sưởi và các thiết bị điện khác không được để gần chỗ tắm.

• Kể cả trên bàn thay tã cũng phải luôn có một tay giữ bé. Ngã từ bàn thay tã là một tai nạn thường gặp trong năm đầu đời, và ngay cả trẻ sơ sinh cũng có thể đạp bật người mạnh hơn bạn tưởng.

Câu trả lời ngắn gọn: tắm cho bé 1–3 lần mỗi tuần, mỗi lần 5–10 phút. Những ngày còn lại, lau rửa nhanh là đủ, vì tắm thường xuyên hơn có thể làm khô làn da nhạy cảm. Ở lần đầu, chỉ 2–3 phút cũng đã đủ rồi.

Còn tắm mỗi ngày thì sao? Không cần thiết, nhưng vẫn được nếu bé rất thích nước và da vẫn mềm mại, chẳng hạn như một phần của nếp sinh hoạt buổi tối. Khi đó cũng nên thật ngắn: tối đa 5 phút. Nếu da bé có vẻ khô hoặc bong vảy, hãy giảm số lần tắm lại.

Đó cũng là quan điểm của cơ quan y tế công cộng, AAP và NHS – khác nhau đôi chút về con số, nhưng cùng chung một nguyên tắc.

Lau người nhanh giúp bé sạch sẽ giữa các lần tắm. Bạn cần 2 chậu nước máy ấm bằng nhiệt độ cơ thể, thử bằng khuỷu tay – một chậu cho phần trên cơ thể, một chậu cho vùng tã –, cùng với miếng bông mềm hoặc 2 khăn mặt, một chiếc khăn tắm và một chiếc tã sạch. Đặt bé nằm trên tấm thay tã trong phòng ấm và đắp khăn lên người bé. Mỗi lần chỉ mở phần cơ thể đang lau để phần còn lại vẫn được giữ ấm. Và ở đây cũng vậy: luôn có một tay giữ bé.

1. 1

   Mắt: dùng miếng bông đã làm ẩm lau nhẹ trên mắt đang nhắm, mỗi mắt và mỗi lần lau dùng một miếng mới. Lau từ trong ra ngoài hay ngược lại được các nguồn chuyên môn mô tả khác nhau; điều quan trọng là miếng bông phải mới.

2. 2

   Mặt và tai: thấm lau mặt, tai chỉ lau bên ngoài và phía sau tai. Tăm bông không được đưa vào tai.

3. 3

   Cổ: cặn sữa rất hay đọng ở các nếp cổ. Nâng cằm bé nhẹ nhàng và lau sạch các nếp gấp.

4. 4

   Tay và nách: nhiều trẻ sơ sinh nắm bàn tay rất chặt. Hãy nhẹ nhàng mở các ngón tay ra và rửa lòng bàn tay cùng các nếp ở nách.

5. 5

   Rốn: khi cuống rốn vẫn còn, chỉ làm sạch bằng nước sạch nếu bị bẩn, sau đó thấm khô.

6. 6

   Vùng tã sau cùng: dùng chậu nước thứ hai và miếng bông mới; với bé gái lau từ trước ra sau, với bé trai không kéo bao quy đầu xuống.

7. 7

   Thấm khô: đặc biệt kỹ trong mọi nếp gấp, sau đó mặc đồ lại ngay.

Việc này chỉ mất chưa đến 5 phút và dịu nhẹ hơn cho da. Những ngày quá bận, chỉ cần lau mặt, cổ, tay và mông cũng đủ.

Với da em bé, trong tháng đầu tiên chỉ cần nước sạch là đủ. NHS khuyên tránh các loại dung dịch tắm, lotion và khăn ướt có phụ gia trong giai đoạn này – tức những loại có hương liệu, cồn hoặc tẩm lotion. Ở nhà, nước và khăn mặt là dịu nhẹ nhất; khăn ướt chỉ nên dùng khi ra ngoài, và nếu dùng thì chọn loại không mùi.

Về sau, nếu thực sự cần, chỉ dùng một lượng rất ít sữa rửa dịu nhẹ không mùi và chỉ ở nơi cần thiết, chẳng hạn vùng mông. Các loại tạo bọt dễ làm khô làn da mỏng manh của bé.

Hai điều tuyệt đối không: Không dùng nước tắm trị cảm, nước tắm thảo dược và không dùng bất cứ thứ gì có tinh dầu như long não, bạch đàn, menthol hoặc bạc hà. Một cơ quan đánh giá rủi ro sức khỏe cảnh báo rằng chỉ lượng rất nhỏ cũng có thể gây co thắt thanh quản đe dọa tính mạng kèm ngừng thở ở em bé. Và cũng không dùng phấn rôm: nếu hít phải, nó có hại cho đường hô hấp.

Nếu da bé bong trong những tuần đầu thì đa phần không đáng lo – đặc biệt ở những bé sinh sau ngày dự sinh: lớp gây trắng thai nhi bảo vệ da ở các bé này thường đã gần như biến mất từ trước khi chào đời. Nếu da vẫn rất khô, hãy hỏi ở phòng khám nhi. Dầu tắm hoặc chất làm mềm da chỉ cho vào nước ở cuối cùng; lúc đó bé sẽ trơn hơn, nên bạn phải giữ chắc hơn. Dầu ô liu không phải lựa chọn tốt, NHS khuyên không nên dùng.

Những mảng vảy vàng, nhờn trên da đầu (cứt trâu) là lành tính. Đừng cạy ra: hãy làm mềm bằng một ít kem dưỡng không mùi, sau đó nhẹ nhàng gỡ bằng bàn chải mềm cho em bé. Nếu vùng đó đỏ, sưng hoặc rỉ dịch, hãy cho bé đi khám nhi.

Sau khi tắm: da khỏe mạnh của em bé không bắt buộc phải bôi kem. Móng tay lúc này, sau khi ngâm nước, sẽ mềm và dễ cắt nhất – bằng kéo cắt móng cho bé đầu bo tròn, cắt theo đường cong tự nhiên. Nếu thích, bạn có thể tiếp nối bằng một màn mát-xa ngắn: dùng bàn tay ấm vuốt bụng theo vòng tròn chậm, vuốt nhẹ tay và chân, và trong tháng đầu thì không dùng dầu.

Có cần nhất định phải mua chậu tắm em bé không? Không. Chậu tiện vì bé nằm trong đó và bạn dễ chạm tới mọi chỗ. Nhưng bạn cũng có thể tắm trong bồn tắm lớn với chỉ vài centimet nước, trong khi bạn quỳ phía trước – tư thế giữ bé vẫn y như vậy. Nếu mua, hãy chú ý chậu đứng vững, có nút xả và kích thước phù hợp với không gian nhà bạn.

Xô tắm: bé ngồi trong đó ở tư thế thẳng nhưng co tròn, gần giống khi còn trong bụng mẹ, được nước ấm bao quanh đến vai. Một số trẻ sơ sinh thư giãn thấy rõ trong xô, số khác thì không thích chút nào. Cách làm như sau:

1. 1

   Đặt xô xuống sàn hoặc trong bồn tắm lớn đang rỗng, tuyệt đối không đặt trên bàn thay tã hay máy giặt – xô cao và hẹp, rất dễ lật.

2. 2

   Đổ nước đến mức khi ngồi, nước chạm tới vai bé, và đo 36–37 °C.

3. 3

   Giữ bé đúng tư thế khi tắm và từ từ cho bé trượt vào, mông xuống trước, chân co lại.

4. 4

   Sau đó một tay đỡ cằm, ngón cái và ngón trỏ đặt ở xương hàm dưới, không đè vào cổ. Tay còn lại đỡ sau đầu và gáy. Đầu luôn ở trên mặt nước, và bạn không buông tay ra.

5. 5

   Trong xô, mục tiêu thiên về giúp bé thư giãn hơn là tắm rửa kỹ. Khi bế ra, một tay luồn dưới nách, tay kia đỡ mông, chuyển thẳng vào khăn.

6. 6

   Khi bé không còn ngồi thoải mái trong xô nữa, đã đến lúc chuyển sang chậu.

Nếu bạn cảm thấy không chắc tay với xô tắm, cứ dùng chậu là được.

Tắm cùng bé trong bồn tắm lớn cũng là một lựa chọn rất dễ chịu, nhất là với những bé hay khóc khi tắm trong chậu nhỏ. NHS thậm chí còn nhắc rõ đến cách này nếu bé sợ tắm. Để an toàn, hãy làm như sau:

• Nhiệt độ phải theo bé: 36 đến 37 °C, kể cả khi bạn thấy hơi mát.

• Co chân lên và đặt bé nằm ngửa trên đùi bạn, đầu hướng về phía đầu gối để hai mẹ con nhìn thấy nhau. Chỉ để lượng nước vừa đủ để thân bé nằm trong nước còn miệng và mũi vẫn hoàn toàn thông thoáng.

• Lót thảm chống trượt trong bồn, không dùng dầu tắm, không dùng bọt tắm – cả hai đều làm trơn trượt.

• Chỉ tắm khi bạn tỉnh táo: không quá kiệt sức, không sau khi uống rượu hoặc dùng thuốc gây buồn ngủ. Nếu bạn thấy chóng mặt, hãy dừng buổi tắm.

• Nếu có hai người: bạn vào bồn trước một mình rồi mới nhận bé; trước khi bước ra thì đưa bé cho người kia trước.

• Nếu chỉ có một mình: quấn bé trong khăn, đặt bé lên một tấm chăn dưới sàn ngay cạnh bồn, bạn bước vào trước rồi mới bế bé vào cùng. Khi ra khỏi bồn, lại đặt bé xuống chỗ đó trước. Nếu thấy cách này quá chông chênh, chỉ nên tắm cùng khi có người ở bên.

Còn việc chính bạn đã được ngâm bồn hay chưa thì tùy vào cách sinh của bạn. Nhiều nữ hộ sinh khuyên nên đợi đến khi sản dịch hết hẳn, thường sau 6–8 tuần, và vết mổ lấy thai đã lành. Nếu không chắc, hãy hỏi ở nơi bạn khám phụ khoa, chẳng hạn trong buổi khám hậu sản.

Còn tắm vòi sen? Với một trẻ sơ sinh trên tay, chúng tôi khuyên là không nên: cả hai đều trơn, bạn không có tay rảnh, và tia nước dễ xối vào mặt bé. Nếu nhà bạn chỉ có khu tắm đứng, hãy đặt chậu tắm của bé trong khay tắm.

Về sau: bé chỉ nên tự ngồi một mình trong bồn tắm lớn khi đã ngồi vững không cần trợ giúp, và kể cả khi đó cũng không bao giờ được để bé mà không có người trông. Ghế tắm vẫn không nên dùng.

Có bé thích nước ngay từ ngày đầu, có bé phản đối rất dữ. Cả hai đều bình thường. Bé không cần “học” để biết tắm, mà chỉ cần thời gian làm quen – theo đúng nhịp của riêng mình. Thường lý do lại rất đơn giản: bé thấy lạnh, đói, buồn ngủ đã đến – hoặc sau nhiều tháng trong bụng mẹ chật ấm, quá nhiều nước khiến bé thấy như không có điểm tựa. Những điều có thể giúp là:

• Kiểm tra độ ấm: phòng đã đủ ấm chưa, có gió lùa ở đâu không, nước có nguội rồi không?

• Tạo cảm giác được ôm giữ: phủ lỏng một khăn xô lên ngực và bụng bé hoặc thử tắm quấn khăn.

• Tắm ngắn hơn: 2–3 phút trong nước cũng đã tính là tắm rồi.

• Nghỉ vài ngày: vài hôm chỉ lau người nhanh, rồi thử lại – có thể thử bằng xô tắm hoặc tắm cùng bạn trong bồn lớn.

Tắm quấn khăn từng bước: ở bệnh viện, cách này thường dùng nhất cho bé sinh non vì sự ôm gọn nhẹ nhàng tạo cảm giác an toàn. Bạn cũng có thể tự làm một mình:

1. 1

   Trải một khăn mỏng, lớn bằng vải xô hoặc vải cotton mềm và đặt bé đã cởi đồ lên đó.

2. 2

   Đặt hai tay bé gập trước ngực và quấn khăn lỏng quanh người. Chân vẫn để co tự nhiên và cử động được, điều này tốt cho hông.

3. 3

   Giữ bé theo tư thế tắm ngay bên ngoài lớp khăn và từ từ cho bé trượt vào nước. Khăn sẽ thấm nước và giữ ấm; bạn vẫn phải giữ chắc như khi tắm bình thường.

4. 4

   Khi rửa, mỗi lần chỉ mở ra một tay hoặc một chân, rửa xong lại phủ khăn lên phần đó.

5. 5

   Cuối cùng mở khăn ướt ra và bế bé thẳng sang khăn khô.

Nếu bé chỉ khóc sau khi tắm, thường là vì bị lạnh lúc lau khô và mặc đồ, hoặc vì bé đói. Khi đó, hãy quấn bé nhanh, cho bú hoặc bú bình, rồi ôm da kề da.

Bé đã đủ ấm chưa? Hãy sờ ở gáy hoặc giữa hai bả vai: ấm và khô là đúng, đổ mồ hôi nghĩa là quá nóng. Tay và chân hơi mát riêng lẻ là bình thường. Nếu bé bứt rứt trong nước, da thấy lạnh hoặc môi nhợt đi, hãy kết thúc buổi tắm. Để làm ấm lại, đặt bé da kề da trên ngực bạn và đắp chăn cho cả hai. Tuyệt đối không dùng túi chườm nóng, gối hạt, đệm sưởi hay chăn điện – có nguy cơ gây bỏng hoặc quá nóng.

Trong những tuần đầu, bạn tắm cho bé vào buổi sáng hay buổi tối đều không quan trọng. Trẻ sơ sinh chưa phân biệt ngày và đêm; nhịp sinh hoạt thường bắt đầu lộ rõ từ khoảng tuần thứ 8 và ổn định dần trong các tháng sau đó. Bạn chỉ cần chọn một khoảng thức yên tĩnh khi cả hai đều có thời gian.

Về sau, việc tắm có thể trở thành một phần của buổi tối: tắm, ôm ấp hoặc mát-xa nhẹ, bú mẹ hoặc bú bình, mặc túi ngủ, hát khe khẽ, tắt đèn. Những trình tự lặp lại như vậy giúp em bé có cảm giác dễ đoán và an toàn. Trong một nghiên cứu ở trẻ từ 7 đến 36 tháng, những trẻ có nếp sinh hoạt buổi tối cố định ngủ nhanh hơn và thức giấc ít hơn – nghiên cứu này do một nhà sản xuất sản phẩm chăm sóc em bé tài trợ, và điều được khảo sát là cả chuỗi thói quen, chứ không phải việc tắm riêng lẻ.

Với em bé dưới 3 tháng, điều đó có nghĩa là: bạn có thể thử một nếp tối cố định, nhưng không bắt buộc. Có bé gặp nước lại tỉnh táo hơn chứ không buồn ngủ. Khi đó, hãy tắm vào buổi sáng hoặc trước trưa và chọn một tín hiệu khác cho buổi tối: mặc túi ngủ, giảm ánh sáng, hát đúng một bài quen thuộc. Một nếp ngủ tốt vẫn có thể có mà không cần nước.