Phân su và phân của bé: thế nào là bình thường?

Nói ngắn gọn: Phân su (meconium) là lần đi ngoài đầu tiên của bé, gần như đen và rất dính. Ở trẻ sinh đủ tháng, gần như luôn xuất hiện trong 24 giờ đầu. Từ khoảng ngày 2 sẽ là phân chuyển tiếp màu nâu xanh, và đến khoảng ngày 5 thì phân chuyển sang màu vàng. Sau 2–3 ngày, phần lớn phân su đã được thải hết.

Màu gần như đen ấy có lý do: khi còn trong bụng mẹ, bé nuốt nước ối, và cùng với đó là tế bào da bong ra, lớp lông tơ mịn và chất nhầy đi vào ruột. Dịch mật làm tất cả chuyển thành màu gần như đen. Bù lại, phân su hầu như không có mùi.

Quá trình này bắt đầu nhờ dòng sữa đầu tiên. Sữa non đặc trong những ngày đầu có tác dụng nhuận tràng nhẹ, giúp đẩy phân su ra ngoài. Vì vậy trong những ngày đầu, hãy cho bé bú ít nhất 8 lần trong 24 giờ, càng nhiều càng tốt, cả ban đêm. Điều này giúp gọi sữa về và cũng kích hoạt tiêu hóa. Nếu bé dùng sữa công thức cho trẻ sơ sinh, sữa bình cũng đảm nhận vai trò này.

Trẻ sinh non thường cần nhiều thời gian hơn: chỉ hơn 1/3 trong số các bé đi phân su đầu tiên trong 24 giờ đầu, còn gần 1/3 mất hơn 48 giờ. Với bé sinh non của bạn, điều gì vẫn còn trong giới hạn bình thường thì hãy hỏi ở bệnh viện hoặc phòng khám nhi.

Sau 24 giờ vẫn chưa có phân su? Hãy báo ngay trong ngày hôm đó: nếu còn ở bệnh viện thì báo cho nhân viên khoa, nếu đã về nhà thì gọi phòng khám nhi, ngoài giờ thì đến khoa cấp cứu bệnh viện (nhi) gần nhất. Điều này xảy ra ở một số bé và phần lớn là vô hại, nhưng vẫn cần được kiểm tra. Sau 48 giờ mà vẫn chưa có phân su thì bé cần được bác sĩ thăm khám, gọi điện thôi là chưa đủ.

Những nguyên nhân có thể đứng sau là gì? Thường gặp nhất là một nút phân su quá đặc làm bít lối ra và đa số sẽ được giải quyết sau một kích thích y khoa nhỏ. Hiếm hơn là bản thân ruột có vấn đề, ví dụ bệnh Hirschsprung, khi đoạn cuối ruột thiếu tế bào thần kinh, hoặc tắc ruột do phân su quá đặc, thường liên quan đến bệnh xơ nang. Bệnh xơ nang có thể được kiểm tra trong sàng lọc sơ sinh bằng máu lấy ở gót chân, tùy nơi bạn sống. Bác sĩ sẽ sờ bụng bé, kiểm tra hậu môn và nếu cần sẽ chỉ định chụp X-quang hoặc bơm thuốc cản quang vào ruột.

Bé cần được trợ giúp y tế ngay lập tức nếu bụng căng tròn, cứng và lồi hẳn ra, kể cả lâu sau khi bú, nếu bé bú kém hoặc nôn ra dịch xanh. “Xanh” ở đây là xanh cỏ đến xanh đậm như rau bina, không phải sữa trắng ngả vàng mà nhiều bé thường trớ ra. Nếu bạn sinh và về trong ngày, hãy ghi lại thời điểm chiếc tã đen đầu tiên và chiếc tã ướt đầu tiên.

Nhân tiện: ở khoảng 12 đến 20 trên 100 ca sinh, phân su ra trước khi bé chào đời, khi đó nước ối sẽ ngả xanh. Chỉ khoảng 2 đến 10 trên 100 bé trong số này gặp vấn đề hô hấp do hít phải phân su, vì vậy ê-kíp đỡ sinh sẽ theo dõi hô hấp đặc biệt kỹ.

Phân su dính như hắc ín: dính vào da, vào tay bạn, và rất hay dính cả vào áo liền quần của bé. Chà mạnh thường chẳng giúp được gì mà còn dễ kích ứng làn da mỏng manh. Cách này sẽ nhẹ nhàng hơn:

1. 1

   Chuẩn bị sẵn mọi thứ: tã sạch, khăn mềm, nước ấm vừa tay, khăn lau khô, quần áo thay. Rửa tay trước và sau khi thay tã.

2. 2

   Lau bớt phần lớn trước: dùng mặt trước sạch của chiếc tã cũ để lấy bớt phần phân dính đi ngay từ đầu.

3. 3

   Làm mềm thay vì chà: đặt một khăn ướt ấm vừa tay lên chỗ dính vài giây rồi lau nhẹ đi, thà lau nhiều lần còn hơn chà mạnh.

4. 4

   Chỉ nước là đủ: trong vài tuần đầu, bạn không cần xà phòng hay khăn ướt, vì chúng có thể làm kích ứng làn da nhạy cảm. Khi ra ngoài, khăn ướt dùng tạm thì vẫn được.

5. 5

   Thấm khô và bảo vệ: thấm khô mông và các nếp da. Một lớp rất mỏng mỡ petrolatum hoặc kem chống hăm sẽ bảo vệ da trong những ngày phải thay nhiều tã. Không dùng phấn rôm em bé: nếu hít phải, phổi có thể bị hại.

6. 6

   Lau đúng chiều: với bé gái luôn lau từ trước ra sau để vi khuẩn đường ruột không vào âm đạo. Với bé trai, không kéo bao quy đầu xuống.

7. 7

   Để hở rốn: gập mép tã xuống dưới rốn để cuống rốn được khô thoáng. Nếu bị bẩn, hãy rửa bằng nước sạch rồi thấm khô. Nếu vùng da quanh đó đỏ lên, rỉ dịch hoặc sưng, hãy cho bé đi khám ngay trong ngày.

8. 8

   Không bao giờ để bé một mình: khi thay tã trên bàn thay tã, luôn giữ một tay trên người bé.

Bé nhỏ thường cần 10 đến 12 chiếc tã sạch mỗi ngày, bé lớn hơn thường là 6 đến 8. Đây là số lần thay tã, không phải chuẩn để biết bé bú đủ — dấu hiệu đó nằm ở phần bên dưới.

Nếu mông bé bị hăm, hãy thay tã thường xuyên hơn, chỉ rửa bằng nước, thấm khô, cho bé vài lần mỗi ngày được nằm không tã vài phút trong phòng ấm và bôi một lớp mỏng kem chống hăm. Nếu chỗ đó không đỡ, lan rộng ra hoặc bạn thấy những mảng đỏ tươi, ranh giới rõ, có các chấm nhỏ quanh rìa, thường nằm trong nếp gấp da, thì có thể là nấm hăm tã. Khi đó bé cần thuốc mỡ từ phòng khám nhi.

Diễn tiến màu phân trong những ngày đầu thường theo một quy luật khá đáng tin. “Ngày 1” ở đây được tính là 24 giờ đầu sau sinh.

1. 1

   Ngày 1 đến 2 – phân su: đen đến xanh ô-liu đậm, đặc quánh và dính. Ít nhất một chiếc tã như vậy mỗi ngày, thường là nhiều hơn.

2. 2

   Ngày 2 đến 4 – phân chuyển tiếp: nâu xanh đến vàng xanh, mềm hơn rõ rệt, đôi khi sền sệt như kem. Sữa đã vào ruột và trộn với phần phân su còn lại. Từ ngày 3 trở đi, thường là 3 lần đi ngoài hoặc hơn mỗi ngày.

3. 3

   Từ ngày 4 sáng màu hơn, khoảng ngày 5 thì vàng – phân sữa: ở bé bú mẹ là vàng đậm đến vàng mù tạt, lỏng đến sệt; ở bé bú bình là vàng nâu và đặc hơn một chút.

Vì sao sự thay đổi này lại hữu ích đến vậy? Phân vàng cho thấy sữa đang đi qua ruột. Những chiếc tã vàng vào khoảng ngày thứ 5 là một dấu hiệu rất tốt. Từ lúc đó đến khoảng 6 tuần tuổi, bé bú mẹ thường đi ngoài 3 lần/ngày hoặc hơn với phân vàng, mỗi lần ít nhất cỡ một đồng xu khoảng 2,5 cm. Nếu suốt cả ngày có ít hơn 3 lần, hoặc đến ngày 5 phân vẫn còn sẫm màu và dính, thì có lẽ sữa vẫn chưa vào đủ: hãy gọi ngay trong ngày cho phòng khám nhi hoặc nơi tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ và cho bé đi cân. Bạn có thể làm gì trong lúc chờ, xem ở khung “Tã ướt quá ít?”.

Trong những ngày này, sữa và phân còn liên quan với nhau theo một cách nữa. Qua phân, bé thải bilirubin — sắc tố vàng gây vàng da sơ sinh. Nếu bé bú ít, bé cũng đi ngoài ít hơn, và bilirubin sẽ ở lại trong cơ thể lâu hơn. Vì vậy, cho bú sớm và thường xuyên rất đáng làm.

Khi đã qua giai đoạn phân su, phân bình thường của bé có thể trông rất khác nhau tùy cách nuôi: phân của bé bú mẹ, phân của bé bú bình hoặc kiểu pha trộn giữa hai loại. Tất cả những dạng sau đều là bình thường:

• Bú mẹ: vàng đậm đến vàng mù tạt, đôi khi ngả cam, lỏng đến sệt như kem, thường có hạt lợn cợn nhỏ như phô mai tươi. Mùi nhẹ, hơi chua, và có thể bắn ra khá mạnh.

• Dùng sữa công thức cho trẻ sơ sinh: vàng nâu đến nâu, đặc hơn và thiên về dạng sệt, nhưng không bao giờ cứng — cùng lắm chỉ như đất nặn mềm. Mùi rõ và nặng hơn.

• Nuôi kết hợp: ở đâu đó giữa hai kiểu trên, thường giống một dạng hồ mềm.

“Nhạt màu” nghĩa là gì: nếu phân trông bạc màu, như phấn, trắng nhạt, xám, be hoặc màu đất sét, tức là đang thiếu sắc tố từ mật. Đây không bao giờ chỉ là một biến thể của màu vàng, mà là lý do để cho bé đi khám trong vòng 24 giờ. Nếu phân vân, hãy đối chiếu với bảng màu phân dưới ánh sáng ban ngày — phần dưới sẽ nói kỹ hơn.

Nếu bạn đổi loại sữa công thức hoặc thêm bú bình bên cạnh bú mẹ, phân có thể thay đổi về màu, mùi và độ đặc. Một số loại sữa chuyên biệt, chẳng hạn sữa thủy phân mạnh, thường làm phân ngả xanh. Nếu phân trở nên cứng hoặc vón cục, hãy hỏi phòng khám trước khi đổi sữa.

Phân xanh ở bé gần như luôn nằm trong khoảng bình thường. Điều quan trọng chỉ là phân biệt giữa màu xanh đậm hoặc xanh sẫm — vốn bình thường — với phân xanh xám nhạt, là một trong các màu cảnh báo. Phân xanh có thể xuất hiện khi thức ăn đi qua ruột nhanh hơn, khi dùng một số loại sữa chuyên biệt, khi có nhiễm trùng gây tiêu chảy hoặc đơn giản là chẳng có lý do rõ ràng nào cả. Chừng nào bé vẫn bú tốt, tăng cân và tỉnh táo, chỉ riêng màu xanh không phải dấu hiệu cảnh báo.

Có một ngoại lệ bạn nên biết: những bãi phân nhỏ, hiếm, xanh đậm đến nâu, đi kèm với ít tã ướt có thể cho thấy bé đang nhận quá ít sữa. Khi đó hãy cho bé đi cân ngay trong ngày.

Còn chuyện bạn ăn gì thì sao? Hơi từ bắp cải, hành hay các loại đậu không đi vào sữa mẹ. Về cơ bản, khi cho con bú bạn không cần kiêng gì cả. Chỉ khi bạn thực sự thấy rõ một món nào đó khiến bé khó chịu, bạn mới có thể thử tránh món ấy. Một chế độ ăn kiêng thực sự nên có bác sĩ theo dõi.

Độ đặc của phân cũng nói lên khá nhiều:

• Lợn cợn như phô mai tươi: bình thường, nhất là ở bé bú mẹ.

• Bắn mạnh, gần như “nổ” ra: bình thường ở bé bú mẹ.

• Có chút nhầy: ở một em bé tỉnh táo, bú tốt thì thường vô hại.

• Nhầy kèm vệt máu: đưa đến phòng khám nhi ngay trong ngày.

• Quá loãng, gần như thấm hết vào tã, xuất hiện nhiều hơn rõ rệt so với bình thường: nghi tiêu chảy.

• Cứng, vón, thành các viên nhỏ: dấu hiệu táo bón. Ở một bé bú mẹ hoàn toàn, điều này rất bất thường và cần được kiểm tra.

Điều quan trọng với bé bú mẹ: phân lỏng không phải là tiêu chảy, mà là bình thường. Tiêu chảy được nhận ra qua sự thay đổi: đột ngột đi nhiều hơn hẳn và phân loãng hơn rất nhiều so với trước. Vì bé có thể mất nước nhanh, hãy gọi phòng khám nhi, ngoài giờ thì đến khoa cấp cứu bệnh viện (nhi) gần nhất.

Trong những ngày đầu, nhiều bố mẹ thấy những vệt bột màu cam đến hồng đỏ trong tã. Phần lớn đó không phải máu mà là tinh thể urat, đôi khi được gọi là “bụi gạch”: các tinh thể muối axit uric rất nhỏ. Chúng xuất hiện khi nước tiểu còn quá cô đặc, tức là hoàn toàn tự nhiên chừng nào lượng sữa vẫn còn ít.

Trong 3 ngày đầu đời, điều này là bình thường. Khi sữa về nhiều hơn, nước tiểu sẽ nhạt màu hơn và “bụi gạch” sẽ biến mất. Nếu bạn vẫn còn thấy nó từ ngày thứ 4 trở đi, đó là dấu hiệu cho thấy bé chưa nhận đủ sữa: hãy cho bú thường xuyên hơn và nói chuyện ngay trong ngày với phòng khám nhi hoặc nơi tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ. Nếu sau này nó xuất hiện trở lại, chẳng hạn vào ngày quá nóng hoặc khi sốt, thì nước tiểu cũng đang quá cô đặc: hãy cho bú mẹ hoặc bú bình thường xuyên hơn, và nếu số tã ướt giảm đi thì hãy gọi đi hỏi ngay.

“Bụi gạch” trông như bột hoặc như tinh thể, thiên cam hồng và nằm trong vệt nước tiểu. Còn máu thì đỏ đến nâu đỏ hoặc hiện thành vệt, thành sợi trong phân. Nếu bạn không chắc, hãy xử lý như thể đó là máu.

Với bé gái còn có một lời giải thích vô hại khác: vào một thời điểm nào đó giữa ngày thứ 2 và ngày thứ 10 sau sinh, có thể có một ít máu chảy ra từ âm đạo — một đợt “ra máu giả” nhỏ do hormone thai kỳ giảm nhanh sau khi sinh. Hiện tượng này thường tự hết sau 3–4 ngày. Nếu kéo dài hơn, ra nhiều hơn hoặc bạn không chắc máu có thực sự từ âm đạo hay không, hãy cho bé đi khám.

Máu trong phân luôn cần được bác sĩ kiểm tra ngay trong ngày, cũng như trường hợp phân đã qua giai đoạn phân su mà lại chuyển đen trở lại. Dù vậy, những nguyên nhân thường gặp nhất đa số vẫn có thể xử lý tốt:

• Nuốt phải máu của mẹ: trong lúc sinh hoặc về sau từ đầu ti nứt, chảy máu. Máu có thể xuất hiện dưới dạng các mảng sẫm màu hoặc làm phân đen, đôi khi cũng thấy trong chất bé nôn ra. Khi đi khám, hãy nói rõ nếu đầu ti của bạn đang chảy máu. Đầu ti đau rát, nứt cũng là dấu hiệu nên kiểm tra lại cách ngậm bắt vú.

• Một vết rách nhỏ ở hậu môn: các vệt đỏ tươi ở bên ngoài cục phân, thường sau khi bé đi phân cứng.

• Phản ứng với đạm sữa bò: nhầy kèm vệt máu ở một em bé ngoài ra vẫn tỉnh táo, cũng có thể xảy ra ở bé bú mẹ hoàn toàn. Đừng tự ý đổi chế độ ăn hay cai sữa, mà hãy để bác sĩ đánh giá.

Hãy giữ lại chiếc tã hoặc chụp ảnh nó dưới ánh sáng ban ngày. Bé cần được trợ giúp ngay lập tức nếu có nhiều máu, nếu phân đen như hắc ín đi kèm với da tái nhợt, nếu có máu trong chất nôn, bụng chướng hoặc bé trông lừ đừ. Nếu sau sinh bé chưa được tiêm vitamin K, hãy để bác sĩ kiểm tra ngay mọi hiện tượng chảy máu.

Số lần một em bé “cần đi” dao động rất nhiều, và trong những tuần đầu còn thay đổi rõ rệt nữa.

Bú mẹ, đến khoảng 6 tuần tuổi: thường là 3 lần đi ngoài mềm/ngày hoặc hơn, đôi khi gần như sau mỗi cữ bú. Dưới 3 lần trong trọn 1 ngày mới là dấu hiệu cần chú ý: hãy cho bé đi cân ngay trong ngày.

Bú mẹ, từ khoảng 6 tuần tuổi: lúc này, nhiều bé đi ngoài thưa hơn. Có bé vẫn đi vài lần mỗi ngày, có bé chỉ vài ngày mới đi một lần, cá biệt có bé khoảng 1 lần/tuần. Nếu phân vẫn mềm, bé bú tốt, có đủ tã ướt và tăng cân thì đó không phải táo bón. Dù vậy, quá 7 ngày không đi ngoài thì vẫn nên gọi phòng khám nhi, ngay cả khi bé vẫn vui vẻ. Nếu đến 10 tuần tuổi mà bé vẫn đi gần như sau mỗi cữ bú, điều đó cũng bình thường.

Dùng sữa công thức cho trẻ sơ sinh: thường là 1–2 lần/ngày, trong những tuần đầu cũng có thể nhiều hơn, về sau 2 ngày một lần vẫn ổn. Ở bé bú bình, những khoảng nghỉ dài ít khi là bình thường hơn: nếu hơn 2 ngày không đi ngoài, hoặc phân cứng, vón, thành hạt nhỏ, hãy gọi phòng khám nhi.

Còn chuyện rặn thì sao? Nhiều bé rên lên, cố rặn, đỏ bừng mặt và khóc trước khi đi được, đôi khi kéo dài 10 đến 30 phút. Giới chuyên môn gọi đó là chứng khó phối hợp đi ngoài ở trẻ sơ sinh. Trong bụng mẹ, cơ thắt hậu môn đóng kín suốt 9 tháng — giờ bé đang học cách thả lỏng nó đúng lúc đồng thời rặn bụng. Nếu cuối cùng phân ra vẫn mềm thì đó không phải táo bón. Hãy giữ bé bình tĩnh, có thể co chân bé lên một chút, và đừng kích vào hậu môn để “giúp” — điều đó chỉ làm chậm việc bé tự học. Đa số đến 2–3 tháng tuổi sẽ tự làm được.

Nếu đúng là táo bón — phân cứng, vón hoặc thành các viên nhỏ — bạn có thể thử những cách sau:

1. 1

   Với sữa công thức, kiểm tra lại cách pha: đúng như hướng dẫn trên hộp, cho nước trước rồi đến các muỗng gạt ngang, không bao giờ thêm thừa một muỗng và cũng không pha loãng hơn.

2. 2

   Dùng bàn tay ấm xoa bụng bé nhẹ nhàng theo vòng tròn chiều kim đồng hồ quanh rốn.

3. 3

   Nhẹ nhàng gập gối bé về phía bụng và giữ một lát như tư thế ngồi xổm, hoặc đạp chân bé chậm chậm như đạp xe.

4. 4

   Với bé bú mẹ, cho bú thường xuyên hơn; với bé bú bình, cho ăn như bình thường.

Tốt nhất đừng làm nếu chưa có lời khuyên của bác sĩ: thuốc đặt, thụt tháo, đường sữa, trà, nước lọc, nước ép, và cũng đừng dùng nhiệt kế hay tăm bông để kích hậu môn. Mật ong thì tuyệt đối không cho bé dùng trong toàn bộ năm đầu đời, vì có thể chứa tác nhân gây ngộ độc botulinum ở trẻ sơ sinh. Nếu những cách trên không giúp, bé đau, bụng chướng hoặc nôn, hãy đưa bé đến phòng khám nhi. Nếu ngay từ đầu phân su đã ra muộn và từ đó tới nay bé cứ hay đi phân cứng, bụng chướng lặp đi lặp lại, hãy nói rõ điều này với bác sĩ.

Nhìn về phía trước một chút: khi bắt đầu ăn dặm, phân sẽ nâu hơn, đặc hơn và mùi nặng hơn. Những mẩu thức ăn chưa tiêu, chẳng hạn cà rốt, là bình thường, và một số loại rau còn có thể làm phân ngả cam hoặc đỏ.

Bạn có thể tìm một bảng màu phân trẻ sơ sinh (có thể tìm trên mạng hoặc hỏi bác sĩ nhi) để so sánh khi cần. Bảng như vậy thường có nhiều ô màu: các màu khỏe mạnh là nâu, nâu xanh, cam và vàng; các màu cần cảnh giác là vàng rất nhạt, xanh nhạt và be.

Đằng sau bảng màu này là một bệnh hiếm nhưng nghiêm trọng: teo đường mật. Khi đó, các ống dẫn mật bị tắc nên mật không thể chảy vào ruột. Vì mật là thứ tạo màu cho phân, phân sẽ nhạt, màu đất sét hoặc gần như trắng. Kèm theo đó thường là vàng da không hết và nước tiểu sẫm màu bất thường. Tỷ lệ gặp vào khoảng 1 trên 20.000 trẻ, và các bé thường trông khỏe mạnh trong một thời gian dài. Tình trạng nhạt màu có thể có ngay từ đầu hoặc xuất hiện dần trong những tuần đầu — vì vậy ngay từ sớm bạn nên để ý.

Vì sao ở đây từng ngày đều quan trọng: bệnh này có thể phẫu thuật, và phẫu thuật hiệu quả nhất khi được làm sớm, lý tưởng là trong 2 tháng đầu đời. Càng sớm, lá gan của chính bé càng được giữ lại lâu hơn. Ngoài ra, khi trong ruột không có mật, cơ thể hấp thu vitamin K kém hơn và máu cũng đông kém hơn — đó cũng là lý do mũi tiêm vitamin K ngay sau sinh lại quan trọng.

Cách dùng bảng màu: sau giai đoạn phân su, mỗi ngày hãy chủ ý nhìn tã một lần, tốt nhất dưới ánh sáng ban ngày — chỉ 2 giây thôi, không cần biến thành “bài kiểm tra”. Nếu phân có vẻ nhạt hơn mọi khi, hãy cầm bảng màu phân bạn đã chuẩn bị đặt ngay cạnh để so. Đừng so với ảnh trên điện thoại, vì màn hình làm lệch màu. Nếu phân giống một trong các ô nhạt màu hoặc trông trắng nhạt, xám hay màu đất sét, hãy cho bé được bác sĩ khám trong vòng 24 giờ, kể cả khi bé có vẻ vẫn khỏe và lần khám định kỳ tiếp theo còn vài tuần nữa mới đến. Chỉ cần một chiếc tã nhạt màu rõ ràng là đủ, và nếu rơi vào cuối tuần thì nghĩa là: đến khoa cấp cứu bệnh viện (nhi) gần nhất, đừng chờ đến thứ Hai.

Điều này cũng đúng sau tháng thứ 2: phân nhạt màu ở bất kỳ lứa tuổi nào cũng là lý do cần được kiểm tra trong vòng 24 giờ. Và nếu đến giờ bạn chưa từng nhìn bảng màu nhưng vẫn luôn thấy tã vàng đậm, cam, xanh hoặc nâu thì cũng không sao cả. Nếu bạn không có sẵn bảng màu, hãy đối chiếu với các mô tả trong bài và hỏi bác sĩ nhi để được xem một bảng tham khảo.

Hơn một nửa trẻ sơ sinh sẽ hơi vàng trong những ngày đầu, thường rõ nhất vào khoảng ngày thứ 3 — hay đúng lúc cả nhà đã về nhà rồi, bất kể bé sinh ở đâu. Phần lớn tình trạng vàng da sẽ tự hết trong vòng 2 tuần. Bạn có thể kiểm tra như sau:

1. 1

   Đưa bé ra chỗ có ánh sáng ban ngày, không soi dưới đèn.

2. 2

   Dùng một ngón tay ấn nhẹ lên chóp mũi hoặc trán trong chốc lát rồi thả ra. Nếu vùng da vừa ấn trông ngả vàng thay vì trắng, bé đang bị vàng da.

3. 3

   Nhìn phần lòng trắng của mắt — đặc biệt quan trọng ở bé có làn da sẫm màu, nơi sắc vàng khó nhìn thấy hơn.

4. 4

   Xem màu vàng lan tới đâu. Nó bắt đầu từ mặt và khi chỉ số tăng sẽ lan xuống ngực, bụng rồi tới tay chân.

Chỉ vàng ở mặt là chuyện khá thường gặp. Hãy gọi phòng khám nhi ngay trong ngày nếu bé vàng hơn lên, nếu bụng, tay hoặc chân cũng vàng, hoặc nếu kèm theo đó bé khó đánh thức, bú kém hoặc quấy khác thường. Mắt thường dễ nhầm, còn chỉ số này có thể đo được ở phòng khám. Sau sinh tại nhà hoặc tại nhà sinh, hãy cho mọi biểu hiện vàng da được kiểm tra ở phòng khám nhi và đo chỉ số, ngay cả khi bé trông vẫn ổn. Nếu bạn sinh và về trong ngày cũng vậy: thà đo sớm một lần còn hơn bỏ sót.

Nếu vàng da kéo dài hơn 2 tuần, ở trẻ sinh non là hơn 3 tuần, thì nên được bác sĩ đánh giá, thường bằng lấy máu xét nghiệm. Khi đó cũng sẽ có một chỉ số cho biết mật có lưu thông đúng hay không (bilirubin trực tiếp). Bạn hoàn toàn có thể chủ động hỏi về điều này. Ở bé bú mẹ, vàng da kéo dài thường là lành tính, nhưng chỉ có thể biết sau khi đã kiểm tra. Tiếp tục cho bú hầu như luôn là lựa chọn đúng, còn nước lọc hay trà thì không giúp gì.

Bé cần được trợ giúp y tế ngay lập tức nếu đã vàng da ngay từ ngày đầu tiên sau sinh, hoặc nếu bé vàng da và đồng thời gần như không tỉnh dậy hoặc không bú.

Đặc biệt trong những ngày đầu, rất nhiều mẹ nghi ngờ liệu sữa của mình có đủ không, mà thật ra cũng chẳng ai đo được chính xác. Đây chính là lúc tã ướt và tã có phân trở nên hữu ích: đó là một trong những dấu hiệu hằng ngày quan trọng nhất cho thấy bé đang nhận đủ sữa.

Số tã ướt tăng dần từng ngày song song với lượng sữa. Đến ngày 4, có một quy tắc nhớ nhanh: số tã ướt gần bằng số ngày tuổi của bé.

• Ngày 1 (24 giờ đầu): ít nhất 1, thường là 1–2 chiếc

• Ngày 2: 2–3 chiếc

• Ngày 3: 3–4 chiếc

• Ngày 4: 4–5 chiếc

• Từ ngày 5: ít nhất 6 chiếc tã ướt nặng tay trong 24 giờ, thường là 6–8 chiếc

“Ướt nặng tay” là ướt tới mức nào? Tã dùng một lần hiện đại thấm rất tốt nên ngay cả tã đầy cũng có thể vẫn sờ thấy gần như khô. Bạn có thể cảm nhận bằng những cách sau:

• Thử với 45 ml: đổ 3 thìa canh nước, tức khoảng 45 ml, vào một chiếc tã mới rồi nhấc lên. Từ ngày 4–5 trở đi, một chiếc tã ướt tốt sẽ có cảm giác gần như vậy. Trong những ngày đầu, tã đương nhiên sẽ nhẹ hơn.

• Cân bếp: cân một chiếc tã mới và một chiếc đã dùng. Tăng 1 g tương đương khoảng 1 ml nước tiểu, nên tăng khoảng 45 g nghĩa là một chiếc tã ướt tốt.

• Vạch báo ướt: nhiều loại tã có một vạch đổi màu. Nó cho biết tã có ướt, nhưng không cho biết ướt bao nhiêu.

• Màu nước tiểu: ở một em bé được bú đủ, nước tiểu trong đến vàng nhạt. Nước tiểu vàng đậm sau những ngày đầu cho thấy lượng dịch nhận vào có thể còn quá ít.

Khi đếm tã, hãy tính như sau: một chiếc tã vừa có nước tiểu vừa có phân sẽ được tính cho cả hai, và các con số thường khớp nếu bạn thay tã gần như mỗi lần bé ăn. Sau vài tuần đầu, bạn có thể thay ít hơn vì tã giữ được nhiều hơn. Khi đó hãy nhìn toàn cảnh: tã nặng tay, nước tiểu nhạt màu, và bé tăng cân. Ở giai đoạn 6–12 tuần, thường vẫn là khoảng 6 chiếc tã ướt nặng tay trong 24 giờ, nước tiểu trong đến vàng nhạt. Một đêm ngủ dài với chiếc tã sáng sớm rất nặng không phải dấu hiệu báo động. Nhưng nếu từ khoảng ngày thứ 5 trở đi mà sau hơn 8 giờ chiếc tã thực sự khô hẳn (kiểm tra bằng cân bếp), hãy xin tư vấn y tế ngay.

Dấu hiệu cho thấy bé đang thiếu dịch: quá ít tã, tã nhẹ hoặc nước tiểu vàng đậm, miệng khô hoặc nước dãi dính, thóp lõm — chỗ mềm trên đỉnh đầu trũng xuống rõ rệt hơn bình thường khi bế bé thẳng lên — và một em bé buồn ngủ bất thường hoặc quấy khác thường. Nếu thấy một trong các dấu hiệu này, hãy cho bú thường xuyên hơn hoặc cho bú bình và gọi đi hỏi ngay trong hôm nay, ban đêm thì đến khoa cấp cứu bệnh viện (nhi) gần nhất. Nếu thóp lõm, bé hầu như không bú hoặc trông lừ đừ, bé cần được trợ giúp y tế ngay. Nước lọc hay trà không phải giải pháp: trong những tháng đầu, bé nhận toàn bộ lượng dịch từ sữa mẹ hoặc sữa công thức, kể cả khi trời nóng.

Tuy vậy, chiếc tã không phải dấu hiệu duy nhất. Những quan sát sau cũng cho bạn biết rất nhiều:

• Bú thường xuyên: trong những tuần đầu, nhiều bé muốn bú 8–12 lần trong 24 giờ, tính cả ban đêm. Dấu hiệu đói sớm là chóp chép miệng, thè lưỡi, quay đầu tìm vú và đưa tay lên miệng; khóc là dấu hiệu muộn hơn.

• Ngậm bắt vú tốt: miệng bé mở rộng, cằm chạm vào ngực, và phía trên môi trên nhìn thấy quầng vú sẫm màu nhiều hơn phía dưới môi dưới. Má tròn đầy, sau vài nhịp mút nhanh ban đầu thì nhịp bú chậm lại và bạn nghe được tiếng nuốt. Sau vài giây đầu, việc bú không còn gây đau.

• Dấu hiệu cảnh báo khi cho bú: đau kéo dài, đầu ti đau rát hoặc chảy máu, hoặc gần như cữ nào cũng kéo dài hơn 50 phút mà bé vẫn không thỏa mãn. Khi đó hãy tìm hỗ trợ tư vấn cho con bú sớm.

• Sự thỏa mãn: sau phần lớn các cữ bú, bé trông thư giãn và ngực của bạn thấy mềm hơn.

Cân nặng là dấu hiệu đáng tin cậy nhất. Trong những ngày đầu, bé thường sẽ sụt cân trước. Mất tới khoảng 7 % là thường gặp; với cân nặng lúc sinh là 3.500 g thì tương đương 245 g. Nếu nhiều hơn mức đó, nên xem lại kỹ chuyện bú; từ 10 %, ở đây là 350 g, thì cần được bác sĩ đánh giá. Phần lớn bé lấy lại cân nặng lúc sinh sau 7–10 ngày, muộn nhất là 2 tuần. Sau đó, trong 2 tháng đầu, bé thường tăng khoảng 170–330 g mỗi tuần.

Và nếu nhà bạn không có cân thì ai cân bé? Hãy gọi phòng khám nhi hoặc trạm y tế và hỏi xin một lịch cân ngắn giữa các lần khám hoặc tiêm chủng của bé. Nếu tự cân ở nhà, hãy cân khi bé không mặc đồ, trên cùng một chiếc cân em bé, khoảng mỗi tuần một lần, không cân ngay trước hoặc sau cữ bú. Tự đứng cân một lần có bé, một lần không có bé trên cân người lớn là quá thiếu chính xác cho những chênh lệch nhỏ như vậy.

Có một điều khiến nhiều người bất ngờ: một trẻ sơ sinh rất ngoan, ít đòi và ngủ rất lâu không tự động có nghĩa là đã no. Một số bé bú không đủ lại trở nên buồn ngủ hơn là kêu to, và thậm chí có vẻ rất “dễ chịu”. Nếu bé hiếm khi đòi bú hoặc số tã tụt lại phía sau, hãy đánh thức bé dậy bú — khi ngủ nông, cởi bớt đồ, da kề da — và gọi ngay trong ngày cho phòng khám nhi hoặc nơi tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ.

Hãy ghi lại số tã, ít nhất cho đến khi các con số đi đúng hướng và bé đã lấy lại cân nặng lúc sinh. Chỉ cần một tờ giấy ở bàn thay tã với 4 cột: giờ, tã ướt, phân kèm màu, đã bú. Hoặc bạn nhập vào Moonsleep. Quan trọng là lúc 3 giờ sáng bạn không phải cố nhớ trong đầu, và khi gọi điện bạn có câu trả lời thay vì chỉ biết nhún vai.

Điều quan trọng là: vài con số riêng lẻ không phải “bảng điểm” cho bạn hay cho việc cho con bú của bạn. Việc đếm tã chỉ là một khung theo dõi thô, không phải dụng cụ đo chính xác. Điều cần nhìn là bức tranh tổng thể gồm tã, việc bú và cân nặng.