It-tarbija tissogħla billejl: x’jgħin issa

Is-sogħla mhix marda, iżda rifless ta’ protezzjoni: ma’ kull daqqa ta’ sogħla, il-ġisem ineħħi mukus u mikrobi mill-passaġġi tan-nifs. Allura l-għan mhuwiex li twaqqafha, imma li tagħmilha aktar faċli għat-tarbija tiegħek biex toħroġ il-mukus. Li t-tarbija tiegħek tissogħla aktar billejl milli matul il-jum għandu żewġ raġunijiet:

• Meta tkun mimduda, il-mukus jinżel fil-gerżuma. Meta jkollha l-imnieħer magħluq, is-sekrezzjoni filgħaxija u billejl tinżel lura sal-larinġi u hemm tqanqal is-sogħla.

• Trabi żgħar fl-ewwel xhur jieħdu n-nifs l-aktar mill-imnieħer. Jekk dan ikun magħluq, jixorbu u jorqdu agħar; jekk jieħdu n-nifs minn ħalqhom, il-gerżuma tinxef u tkompli tħeġġeġ is-sogħla.

Tissogħla biss billejl u bilkemm matul il-jum? Bil-kesħa dan hu tipiku. Imma jekk it-tifel/tifla tiegħek, mingħajr infezzjoni, ilu/lilha għal ġimgħat jerġa’/terġa’ jissogħla billejl, jista’ jkun hemm reflux wara dan, anke mingħajr remettar viżibbli, u fit-tfal iż-żgħar ukoll allerġija jew bronki sensittivi. F’dak il-każ għandu/ha jidher/tidher fil-klinika dalwaqt.

Għalhekk il-mistoqsija l-aktar importanti billejl mhix “Kemm-il darba qed tissogħla?”, imma “Kif qed tieħu n-nifs bejn attakk u ieħor tas-sogħla?”. Kalma hawnhekk ma tfissirx bla ħoss — b’imnieħer magħluq tagħmel ħsejjes mill-imnieħer, u trabi żgħar qatt ma jieħdu n-nifs kompletament b’mod regolari. Kalma tfisser: m’għandhiex għalfejn titħabat. Tliet sinjali juru l-oppost, u f’dak il-każ ċempel 112 minnufih: il-ġilda tinġibed ’il ġewwa bejn jew taħt il-kustilji meta tieħu n-nifs, ix-xofftejn jew l-ilsien isiru blu jew griżi, jew tagħmel pawżi fin-nifs ta’ madwar 20 sekonda jew aktar.

Fil-ħemda u b’borża tal-irqad magħluqa ma tarax l-aktar sinjali importanti ta’ diffikultà biex tieħu n-nifs fit-tarbija. Agħti minuta ħin:

1. 1

   Ixgħel dawl tajjeb. Id-dawl żgħir tal-lejl ma jkunx biżżejjed biex tara l-kulur tal-ġilda u jekk hix qed tinġibed ’il ġewwa.

2. 2

   Iftaħ il-borża tal-irqad u għolli l-body, sakemm is-sider u ż-żaqq jibqgħu mikxufa. It-tarbija tiegħek tista’ tibqa’ mimduda waqt dan.

3. 3

   Ħares għal minuta sħiħa lejn is-sider, iż-żaqq u l-għonq. Meta tieħu n-nifs, il-ġilda qed tinġibed ’il ġewwa bejn il-kustilji, taħt l-arkata tal-kustilji jew fil-ħofra ’l fuq mis-sider? L-imnifsejn jinfetħu beraħ ma’ kull nifs? Ir-ras qed timxi ’l quddiem u lura mar-ritmu tan-nifs? Kull wieħed minn dawn is-sinjali jfisser li t-tarbija tiegħek qed titħabat biex tieħu n-nifs.

4. 4

   Għodd in-nifs, għal minuta sħiħa, waqt li tkun kalma jew rieqda — il-biki u d-deni jħaffu n-nifs. Jekk m’intix ċert/a, għodd minuta oħra. In-nifs jitqies mgħaġġel wisq sa madwar 8 ġimgħat (taħt xahrejn) minn 60 nifs kull minuta, minn madwar 8 ġimgħat sa 12-il xahar minn 50, u minn sena sa 5 snin minn 40. Jekk ikun aktar minn hekk, ħalli tabib jivverifikah minnufih; billejl mur il-Mater Dei Hospital (jew Gozo General Hospital f’Għawdex). Jekk ikun hemm aktar minn 70 nifs fil-mistrieħ, ċempel 112 minnufih — l-istess jekk tara l-ġilda tinġibed ’il ġewwa jew tisma’ tnewwiħ. Tkun taf x’inhu normali għat-tarbija tiegħek jekk darba tgħodd minuta meta tkun rieqda u b’saħħitha.

5. 5

   Iċċekkja l-kulur fin-nofs tal-ġisem: ix-xofftejn, l-ilsien, il-mukoża tal-ħalq. Idejn u saqajn kesħin, blu fl-irħam, ħafna drabi ma jfissru xejn serju fi trabi żgħar. F’ġilda skura, kulur blu jew griż jinduna l-aħjar fuq l-ilsien, il-ħanek u n-naħa ta’ ġewwa tax-xofftejn.

6. 6

   Isma’ sew. Ħsejjes mill-imnieħer, inħir u tgergir ħafna drabi jiġu mill-imnieħer u mill-gerżuma u jonqsu wara li t-tarbija tgħaddas is-sogħla jew meta l-imnieħer jinfetaħ. Tisfira meta toħroġ in-nifs jew ħoss aħrax meta tiġbed in-nifs, li jibqa’ anke fil-mistrieħ, jiġi aktar fil-fond mill-passaġġi tan-nifs jew mil-larinġi.

Tgħajjat jew tnewwaħ? Ħafna trabi b’saħħithom joħorġu ħsejjes, jiġu u jmorru fl-irqad jew waqt id-diġestjoni. Sinjal ta’ twissija hu tnewwiħ fit-tmiem ta’ kull ħruġ tan-nifs, regolari, flimkien ma’ nifs mgħaġġel jew il-ġilda tinġibed ’il ġewwa.

Pawżi fin-nifs: x’inhu normali u x’mhux. Trabi żgħar ħafna drabi jieħdu n-nifs b’mod perjodiku waqt l-irqad: ftit nifsijiet mgħaġġlin, imbagħad pawża ta’ 5 sa 10 sekondi, u mbagħad jerġa’ jibda. Dan hu normali u ġeneralment jonqos sal-6 xahar. Emerġenza hi pawża ta’ madwar 20 sekonda jew aktar — jew waħda iqsar li matulha t-tarbija tiegħek issir blu, pallida jew griża, jew tidher bla saħħa. Għidilha b’leħen għoli, messha, erfagħha. Jekk ma terġax tieħu n-nifs b’mod normali minnufih, ċempel 112 u poġġi l-mobile fuq loudspeaker: iċ-ċentru tal-emerġenza jgħidlek x’għandek tagħmel sakemm tasal l-għajnuna.

Tista’ tqajjimha? Dan trid tiċċekkjah biss jekk it-tarbija tiegħek ma tkunx tidher tajba. Kellimha, għaddi subgħajk fuq qiegħ saqajha, erfagħha. Jekk tiftaħ għajnejha, tħares lejk, tipprotesta jew tfittex is-sider, tqum tajjeb. “Kważi ma tqumx” tfisser: bilkemm tirreaġixxi, tibqa’ laxka jew mill-ewwel terġa’ tħeddet. F’dak il-każ ċempel 112.

Ħafna trabi bis-sogħla m’għandhomx bżonn l-emerġenza, imma paċenzja, qrubija u imnieħer miftuħ. Dawn it-tliet livelli jgħinuk tifhem kemm hi urġenti s-sitwazzjoni. Minnufih tfisser: issa ċempel 112. Mingħajr dewmien tfisser: fis-sigħat li ġejjin, anke billejl. Dalwaqt tfisser: fl-istess jum tal-klinika jew fil-jum tal-klinika li jmiss.

Livell 1 – 112 minnufih, jekk it-tifel/tifla tiegħek …

• tidher/tidher b’mod ċar li qed tissielet biex tieħu n-nifs: il-ġilda tinġibed ’il ġewwa mal-kustilji jew mas-sider, l-imnifsejn jintefħu, ir-ras timxi mar-ritmu tan-nifs, tnewwaħ ma’ kull ħruġ tan-nifs,

• tieħu aktar minn 70 nifs kull minuta waqt il-mistrieħ,

• tagħmel pawżi fin-nifs ta’ madwar 20 sekonda jew aktar jew issir blu, pallida jew laxka matulhom,

• ikollha xofftejn jew ilsien blu jew griżi,

• tkun bla saħħa u kważi ma tqumx,

• diġà fil-mistrieħ tagħmel ħoss aħrax ma’ kull nifs ’il ġewwa jew qed tirremetti ħafna bżieq u m’għadhiex tista’ tibla’,

• ikollha aċċessjoni, tibki b’għajta għolja jew dgħajfa mhux tas-soltu, jew ikollha tikek bid-deni li ma jċarux taħt tazza tal-ħġieġ,

• inkaljatilha xi ħaġa u ma tistax tieħu n-nifs (ara l-istruzzjonijiet fil-kaxxa hawn taħt).

Livell 2 – ivverifikah ma’ tabib mingħajr dewmien, matul il-jum fil-Health Centre jew għand il-pedjatra, billejl fid-Dipartiment tal-Emerġenza tal-Isptar Mater Dei (jew tal-Isptar Ġenerali ta’ Għawdex), jekk …

• it-tarbija tiegħek għandha inqas minn 3 xhur u għandha 38,0 °C jew aktar jew taħt 36,5 °C, imkejjel mir-rektum — f’dan il-każ mur minnufih direttament lejn il-Mater Dei Hospital (jew Gozo General Hospital f’Għawdex),

• tirremetti aħdar — anke hawn mur direttament fid-Dipartiment tal-Emerġenza tal-Isptar Mater Dei (jew tal-Isptar Ġenerali t’Għawdex),

• għandha bejn 3 u 6 xhur u għandha 39 °C jew aktar, imkejjel mir-rektum,

• qed tieħu n-nifs aktar malajr mil-limiti gwida jew tagħmel tisfira meta toħroġ in-nifs,

• matul diversi ikliet qed tixrob biss nofs sa tliet kwarti tal-ammont tas-soltu, saqqu tagħha jibqa’ niexef għal 8 sigħat jew aktar, jew turi sinjali oħra ta’ nuqqas ta’ fluwidi,

• tissogħla f’attakki u wara tagħmel rimettar żgħir, tirremetti jew wiċċha jsir aħmar sa blu, jew jekk xi ħadd qribha ilu jissogħla aktar minn ġimagħtejn,

• tibda għal għarrieda sogħla qisha qoxra — kull darba,

• bdiet tissogħla f’daqqa b’mod qawwi u jista’ jkun li belgħet jew ġibdet xi ħaġa man-nifs, anke jekk is-sogħla għaddiet,

• inti mħasseb/a. L-intuwizzjoni tiegħek hi raġuni valida biex iċċempel.

Livell 3 – mur dalwaqt fil-klinika tat-tabib tat-tfal, jekk …

• it-tarbija tiegħek għandha inqas minn 3 xhur u qed tissogħla, anke bla deni — mela fl-istess jum,

• id-deni jdum aktar minn tlett ijiem,

• is-sogħla jew l-imnieħer magħluq ma jkunux aħjar jew ikunu agħar wara ġimgħa,

• is-sogħla ddum aktar minn ġimagħtejn mingħajr jiem bla sogħla jew aktar minn 4 ġimgħat, anke jekk tkun qed tmajna,

• wara ftit jiem ta’ kesħa jerġa’ jitla’ d-deni, tibki aktar meta tkun mimduda jew tmiss widnejha — jista’ jkun żdiedet infezzjoni tal-widna tan-nofs,

• ma’ kull infezzjoni tagħmel tisfira jew tibqa’ terġa’ tissogħla billejl mingħajr kesħa,

• tirremetti ħafna u ma tkunx qed tieħu l-piż sew.

Jekk “dalwaqt” jaqa’ fi tmiem il-ġimgħa jew jum festiv, għal trabi taħt it-3 xhur dan ifisser: fl-istess jum il-Mater Dei Hospital (jew Gozo General Hospital f’Għawdex). Għall-punti l-oħra ġeneralment ikun biżżejjed il-jum tal-Health Centre li jmiss; jekk m’intix ċert/a, mur il-Mater Dei Hospital (jew Gozo General Hospital f’Għawdex).

Meta t-tarbija tiegħek tissogħla billejl, tgħin rutina ċara. Din tagħtik serħan il-moħħ anke jekk int stess għadek nofs rieqed/rieqda.

1. 1

   Ħares sew: b’dawl, bil-borża tal-irqad miftuħa u b’minuta ħin, kif deskritt hawn fuq. Jekk taqbel xi sinjal mil-Livell 1, ċempel 112.

2. 2

   Erfa’ lit-tarbija tiegħek. Wieqfa ma’ spalltek tgħaddi attakk ta’ sogħla aktar faċli. Is-sħana tiegħek u l-vuċi kalma tiegħek jgħinuha: tarbija kalma tieħu n-nifs aħjar minn waħda tibki.

3. 3

   Kejjel id-deni, fit-trabi taħt it-3 xhur dejjem, inkella jekk tħossha sħuna (ara l-istruzzjonijiet fil-kaxxa hawn taħt). Taħt it-3 xhur, it-temperatura tiddeċiedi l-livell, għalhekk dan il-pass jiġi kmieni.

4. 4

   Ftaħlilha l-imnieħer, bi qtar ta’ salina u, jekk hemm bżonn, b’aspiratur tal-imnieħer (pass pass fil-kaxxa hawn taħt).

5. 5

   Offrilha x’tixrob: sider jew flixkun, aħjar aktar spiss u f’ammonti iżgħar.

6. 6

   Iftaħ tieqa ftit, imbagħad żomm madwar 18-il grad. Arja friska u kiesħa tista’ ttaffi attakk ta’ pseudokrupp. Kurrent ta’ arja kiesħa għal sigħat, min-naħa l-oħra, jista’ jirrita aktar bronki sensittivi — it-tieqa m’għandhiex għalfejn tibqa’ miftuħa l-lejl kollu.

7. 7

   Erġa’ poġġiha fis-sodda tagħha, ċatta fuq daharha, fil-borża tal-irqad, mingħajr imħadda jew wedge.

8. 8

   Ikteb nota qasira: il-ħin tal-attakki, it-temperatura u fejn kejjeltha, l-ammont li xorbot, il-ħrieqi mxarrbin, mediċini — fuq karta jew f’app bħal Moonsleep. Barra minn hekk, iffilma attakk ta’ sogħla u minuta ta’ nifs bil-parti ta’ fuq tal-ġisem mikxufa: fil-klinika ħafna drabi t-tarbija ma tkunx qed tissogħla dak il-ħin, u bit-telefon hekk tkun tista’ tiddeskrivi aħjar x’qed tara.

U jekk it-tarbija tiegħek wara l-attakk terġa’ torqod fil-kwiet? Ħalliha torqod. M’għandekx għalfejn tqajjimha għal qtar tal-imnieħer. Il-mistrieħ jagħmlilha ġid issa.

B’imnieħer magħluq, tarbija bilkemm tista’ terda’ u tieħu n-nifs fl-istess ħin. Hekk isir aktar faċli:

• Ftaħlilha l-imnieħer eżatt qabel tredda’ jew tagħti l-flixkun.

• Għamel it-treddigħ aktar wieqaf, pereżempju bilqiegħda fuq koxxtok jew inti kemxejn imxellef/a lura, biex rasha tkun ogħla minn qiegħha. Hekk tieħu n-nifs aktar faċli.

• Aħjar iqsar u aktar spiss, b’waqfiet. Jekk it-tarbija tiegħek tinqala’ mis-sider spiss, qed tieħu n-nifs — mhux qed titlaq mit-treddigħ. Noqos rieqda u b’kuntatt ġilda ma’ ġilda, ħafna jixorbu aktar kalmi.

• Jekk qed tixrob dgħajjef, oħroġ il-ħalib bl-idejn jew bil-pompa, biex iżżomm il-produzzjoni tal-ħalib u ma jinġabarx il-ħalib.

• Flixkun: żomm lit-tarbija wieqfa u l-flixkun aktar orizzontali, uża beżżula bi fluss bil-mod u agħmel waqfiet. Qatt ma tappoġġja l-flixkun waħdu, u qatt tħalli lit-tarbija tixrob waħedha mimduda.

Qed tixrob biżżejjed? Bil-flixkun tara l-ammont: sinjal ta’ twissija hu jekk matul diversi ikliet jirnexxilha tieħu biss nofs sa tliet kwarti tal-ammont tas-soltu. Bit-treddigħ, oqgħod attent/a għan-numru u t-tul tal-ikliet, jekk tismagħhiex tibla’, jekk tidhirx sodisfatta wara — u għall-ħrieqi. Normali fl-ewwel ġimgħat huma 6 sa 8 ħrieqi mxarrbin sew f’24 siegħa, wara ġeneralment 5 sa 6, u minn madwar nofs sena 4 sa 6. Jekk ikun hemm biss nofs kemm ikun hemm is-soltu, ħarqa li tibqa’ niexfa 8 sigħat jew aktar, ħalq xott, l-ebda dmugħ meta tibki, fontanella mgħaddsa ’l ġewwa jew dgħufija ċara, dan għandu jiġi vverifikat minnufih minn tabib.

Il-ħarqa mxarrba? Il-ħrieqi moderni jixorbu tant tajjeb li billejl kważi ma tħoss xejn. Poġġi biċċa kitchen paper ġewwa jew qabbel il-piż ma’ ħarqa ġdida f’id l-oħra.

Inqajjimha biex tixrob? Fl-ewwel xahar tal-ħajja, sakemm terġa’ tilħaq il-piż tat-twelid, it-tarbija tiegħek m’għandhiex tgħaddi aktar minn madwar 4 sigħat billejl mingħajr ikla; f’dak il-każ qajjimha bil-mod u qabel iftaħlilha l-imnieħer. Trabi akbar tista’ tħallihom jorqdu sakemm ikunu qed jieħdu n-nifs bil-kalma — offri s-sider jew il-flixkun meta jqumu d-darba li jmiss.

Filgħaxija ppreparata tajjeb tgħin lit-tarbija tiegħek li qed tissogħla torqod aħjar, u tiffrankalek xi passi billejl:

1. 1

   Iftaħ tieqa ftit. Igrometru jurik jekk l-umdità hijiex bejn 40 u 60 %.

2. 2

   Qabel l-aħħar ikla iftaħ l-imnieħer. Jekk hemm reflux, żomm l-ikla pjuttost żgħira u wara żomm lit-tarbija wieqfa għal ftit ħin.

3. 3

   Borża tal-irqad flok kutra, l-ebda beritta u libbishiex eħxen mis-soltu, lanqas jekk ikollha deni. Ħoss fl-għonq: sħuna, imma mhux mgħarrqa bl-għaraq.

4. 4

   Is-sodda tat-tarbija tinsab fil-kamra tas-sodda tiegħek, biex tismagħha.

5. 5

   Ħejji minn qabel dak li ser ikollok bżonn billejl: termometru, qtar, tissues, ilma għalik, mobile iċċarġjat.

Wara l-infezzjoni lura għar-rutina: sakemm it-tarbija tiegħek tkun marida, teħtieġ aktar qrubija, u dan hu tajjeb, anke jekk torqod aktar spiss fuq is-sider jew f’idejk. Meta terġa’ tkun f’saħħitha, erġa’ lura bil-mod għar-rutina tas-soltu tagħkom biex torqod: l-istess sekwenza, ħinijiet simili, u ftit paċenzja għal xi filgħaxijiet.

Meta jkun it-tifel/tifla tiegħek li jissogħla, tkun trid tagħmel xi ħaġa. Hawn għandek kontroll ta’ x’jgħin fit-tarbija u x’jista’ jagħmel il-ħsara — b’regola waħda għal kull rimedju: xejn minn dan ma għandu jidħol fis-sodda tat-tarbija.

Jgħin u hu sigur: qtar tas-salina, tiġbid ħafif tal-imnieħer, treddigħ jew flixkun ta’ spiss, qrubija u ftit arja friska. Jekk l-arja hi niexfa ħafna, biċċa drapp niedja fuq ir-radjatur tista’ tgħin. Umidifikatur biss b’fwar kiesaħ, barra milħuq tat-tfal, mhux dirett lejn is-sodda u b’wajer sigur; ibdel l-ilma kuljum u naddaf l-apparat skont l-istruzzjonijiet tal-manifattur. Aktar minn 60 % umdità tħeġġeġ il-moffa, għalhekk l-ebda ħwejjeġ imxarrbin fil-kamra tas-sodda u qatt drappijiet fuq is-sodda tat-tarbija. Mill-ewwel sena ta’ età ’l quddiem, ½ kuċċarina għasel filgħaxija, qabel taħsel is-snien, tista’ ttaffi l-ħeġġa tas-sogħla.

Ma jagħmilx ħsara, iżda mingħajr effett ippruvat

• Ħalib tas-sider fl-imnieħer: xi wħud jaħilfu bih, imma għal kesħa ma ġiex studjat sew. Jekk tipprova, uża ħalib frisk li għadek kif ħriġt; l-għażla verifikata tibqa’ s-salina.

• Basla ħdejn is-sodda: m’hemmx prova li tgħin kontra s-sogħla. Jekk xejn, dejjem barra milħuq, qatt fis-sodda.

• Inhalazzjoni b’nebuliser u salina isotoniċi minn ampolli sterili ta’ darba: ma tagħmilx ħsara, imma effett ċar għall-kesħa mhux ippruvat. Soluzzjonijiet aktar konċentrati u addittivi biss b’ordni medika, l-ebda żjut; naddaf u nixxef l-apparat wara kull użu.

• Te: taħt is-6 xhur it-tarbija tiegħek m’għandha bżonn xejn ħlief ħalib. Wara, l-ilma hu l-aħjar xorb; l-awtorità Ewropea tal-mediċini ma tirrakkomandax te tal-bużbież bħala mediċina taħt l-4 snin.

• Kompressi fuq is-sider: patata sħuna qatt fit-trabi, minħabba r-riskju ta’ ħruq. Fit-tfal iż-żgħar, jekk xejn, biss sħan ftit u wara li tivverifika n-naħa ta’ ġewwa tal-polz tiegħek.

Riskjuż — jekk jogħġbok le

• L-ebda għasel qabel l-ewwel sena, lanqas fit-te, fuq il-pacifier jew fi syrup: jista’ jikkawża botuliżmu tat-trabi, paraliżi rari imma ta’ theddida għall-ħajja sa paraliżi tan-nifs.

• L-ebda syrup tas-sogħla, mediċini li jwaqqfu s-sogħla jew li jħollu l-mukus minn jeddek, anke veġetali. Fil-mediċini li jrażżnu s-sogħla m’hemmx prova ta’ effikaċja fit-tfal. Preparati bl-ivy ma għandhomx jingħataw lit-tfal taħt is-sentejn, għax il-problemi tan-nifs jistgħu jmorru għall-agħar; acetylcysteine skont il-fuljett hu projbit taħt is-sentejn, codeine taħt it-12-il sena. Qabel kull mediċina, tkellem mal-klinika.

• L-ebda żjut essenzjali u l-ebda balsam għall-kesħa b’menthol, camphor, eucalyptus jew peppermint oil taħt it-3 snin, lanqas “għat-trabi”, la fuq il-ġilda u lanqas bħala riħa fil-kamra: ftit qtar biss jistgħu jqanqlu spażmu tal-larinġi b’diffikultà akuta biex tieħu n-nifs.

• L-ebda fwar sħun fuq skutella jew fil-kamra tal-banju: m’hemmx benefiċċju ppruvat, imma hemm riskju ta’ ħruq.

• Qtar li jneħħu n-nefħa mill-imnieħer biss wara parir, biss fil-konċentrazzjoni għat-trabi, eżatt skont id-dożaġġ u qatt għal iktar minn kemm jgħid il-fuljett, ġeneralment l-aktar 5 sa 7 ijiem. Qatt tuża spray għall-adulti jew għall-aħwa: doża żejda fit-trabi tista’ tikkawża waqfiet fin-nifs, aċċessjonijiet jew ngħas qawwi.

• L-ebda ASS għat-tfal u l-ebda antibijotiċi fuq suspett — kontra l-viruses tal-kesħa, l-antibijotiċi ma jaħdmux.

Diġà ġara? Jekk diġà dlikt balsam jew żejt, aħsel il-post bl-ilma u ftit sapun, ivventila u żomm għajnejk fuq it-tarbija tiegħek. Jekk ikollha diffikultà biex tieħu n-nifs, aċċessjonijiet jew ma tkunx qed tqum sew: 112. Jekk daħħlet xi ħaġa f’ħalqha jew f’imnieħerha, ċempel 112 jew mur direttament il-Mater Dei Hospital (jew Gozo General Hospital f’Għawdex) — f’Malta m’hemmx numru separat għall-avvelenamenti.

Minn hawn ’il quddiem nitkellmu dwar il-kawżi, biex tirreferi għalihom. Kemm jekk hi niexfa, b’mukus, qisha qoxra jew b’tisfira: il-ħoss tas-sogħla jagħtik ħjiel dwar kemm hi urġenti — iżda ma jissostitwixxix dijanjosi.

• Sogħla b’mukus b’imnieħer magħluq: maħlula, speċjalment filgħaxija u meta tkun mimduda, u bejn bejniethom nifs kalm. Ħafna drabi tkun kesħa. X’tagħmel issa: iftaħ l-imnieħer, offri x’tixrob, osserva.

• Tgergir, ħoss ta’ mukus, ħsejjes mill-imnieħer: jekk wara s-sogħla jew b’imnieħer miftuħ il-ħoss jonqos, il-mukus ikun fl-imnieħer u l-gerżuma, mhux fil-pulmuni. B’nifs mgħaġġel, il-ġilda tinġibed ’il ġewwa jew b’deni: iċċekkjah mingħajr dewmien. Jekk it-tarbija tiegħek ilha minn ġimgħat bikrin tal-ħajja tagħmel ħoss jew tgħajjex meta tieħu n-nifs ’il ġewwa, agħar meta tixrob u tibki, ħafna drabi l-kawża tkun larinġi li għadha ratba, li ġeneralment tissoda sal-ewwel jew it-tieni sena; semmih fil-klinika.

• Sogħla niexfa li tirrita mingħajr sinjali ta’ mard: l-ebda imnieħer magħluq, l-ebda deni, burdata tajba. Ħafna drabi wara tkun arja niexfa mit-tisħin jew duħħan. X’tagħmel issa: iċċekkja l-arja u l-ambjent; jekk iddum ġimgħat, mur dalwaqt il-klinika.

• Sogħla qisha foka, b’vuċi maħnuqa u ħoss aħrax meta tieħu n-nifs ’il ġewwa (stridor): tipika tal-pseudokrupp, ġeneralment minn madwar 6 xhur ’il quddiem. X’tagħmel issa: ikkalma u iċċekkjah mingħajr dewmien; stridor anke fil-mistrieħ: 112.

• Tisfira għolja meta toħroġ in-nifs u nifs aktar mgħaġġel: ħafna drabi l-passaġġi żgħar tan-nifs ikunu infjammati, pereżempju bi bronkjolite jew bronkite ostruttiva. X’tagħmel issa: iċċekkjah mingħajr dewmien.

• Attakki ta’ sogħla: id-daqqiet jiġu tant qrib xulxin li bilkemm jibqa’ nifs bejniethom, il-wiċċ isir aħmar jew blu, fl-aħħar ikun hemm ġibda qawwija ta’ arja li tinstema’ qisha ħoss ta’ għajta, spiss b’rimettar żgħir jew remettar; bejn l-attakki t-tifel/tifla jidher/tidher kważi b’saħħtu/a. Tipiku tas-sogħla konvulsiva; trabi żgħar minflok dan il-ħoss ħafna drabi jagħmlu pawżi fin-nifs. X’tagħmel issa: ċempel mingħajr dewmien, u jekk ikun hemm pawżi fin-nifs jew kulur blu 112.

• Sogħla qawwija f’daqqa minn imkien, speċjalment fit-tfal żgħar waqt l-ikel jew il-logħob: jista’ jkun li nġibed oġġett man-nifs, bħal biċċa ġewż. X’tagħmel issa: iċċekkjah mingħajr dewmien, anke jekk is-sogħla tieqaf — mhux rari li wara ftit jiem tkun aħjar minkejja li l-oġġett għadu hemm.

Ħafna kesħiet fit-trabi mhumiex sinjal ta’ difiża dgħajfa: kontra kull wieħed mill-ħafna viruses tal-kesħa, it-tifel/tifla tiegħek irid/ trid l-ewwel jibni/jibni l-protezzjoni tiegħu/tagħha. Sa età tal-iskola, tmienja sa tnax-il infezzjoni tal-passaġġi tan-nifs fis-sena jistgħu jkunu normali, u b’aħwa jew childcare anke aktar.

Spiss jibda b’imnieħer magħluq, xi kultant b’deni ħafif, u wara tiġi s-sogħla: l-ewwel niexfa, imbagħad aktar maħlula. L-infezzjoni ġeneralment iddum ġimgħa sa ġimagħtejn, is-sogħla spiss aktar; sa tliet ġimgħat mhux rari. Il-mukoża teħtieġ iż-żmien, u l-bronki jibqgħu sensittivi għal ftit, għalhekk arja kiesħa, sforz jew duħħan jistgħu jerġgħu jqanqlu s-sogħla. Dak li jgħodd hu d-direzzjoni: aktar maħlula u inqas frekwenti. L-antibijotiċi ma jgħinux f’kesħa.

Meta għandek tmur il-klinika hemm miktub fil-Livell 3. Għat-trabi taħt it-3 xhur dawn il-limiti ta’ żmien ma japplikawx: għalihom kull sogħla trid tidher minn tabib fl-istess jum.

L-ewwel attakk għal ħafna ġenituri jkun mument ta’ biża’. Spiss matul il-jum it-tifel/tifla jkun/bżun biss kemxejn imkessaħ/a, imbagħad filgħaxija jew billejl jqum/tqum: is-sogħla tinstema’ qisha qoxra, il-vuċi tkun maħnuqa, u meta tieħu n-nifs ’il ġewwa tisma’ ħoss aħrax. Wara dan ikun hemm nefħa kkawżata minn virus madwar u taħt il-larinġi. L-aktar jolqot tfal bejn 6 xhur u 3 snin, speċjalment fil-ħarifa u fix-xitwa; ħafna drabi jgħaddi fi żmien madwar jumejn.

Hekk tgħin waqt attakk:

1. 1

   Ibqa’ kalm/a kemm tista’. Il-biki jżid id-diffikultà biex tieħu n-nifs, u l-vuċi kalma tiegħek hi l-aħjar rimedju bħalissa.

2. 2

   Ħu lit-tifel/tifla wieqaf/a f’idejk jew poġġih/a fuq riġlejk.

3. 3

   Ħalli arja friska u kiesħa tasal fuq wiċċu/wiċċha: ħdejn tieqa miftuħa, quddiem fridge miftuħ jew imgeżwer/a tajjeb għal ftit fuq gallarija — qatt mingħajr sorveljanza. Ħafna tfal jikkalmaw hekk, anke jekk dan mhux ippruvat b’mod ċert.

4. 4

   L-ebda fwar sħun: m’hemmx benefiċċju ppruvat, imma hemm riskju ta’ ħruq.

5. 5

   Jekk ikun/ikunet ikkalmat/a, offrilu/offrilha jixrob/xrob b’gergħat żgħar: trabi s-sider jew il-flixkun, tfal li diġà jieklu ikel solidu ilma frisk minn tazza.

6. 6

   Jekk ġiet ordnata suppositorja jew syrup bil-kortisone, agħtih kif miftiehem. Ma jaħdimx minnufih, l-aktar kmieni wara madwar nofs siegħa, ħafna drabi biss wara siegħa sa sagħtejn: tagħtix it-tieni doża mingħajr parir, u jekk id-diffikultà biex tieħu n-nifs tiżdied xorta ċempel 112. Iċċara minn qabel mal-klinika x’japplika jekk suppositorja toħroġ minnufih.

U wara? Sogħla f’daqqa li tinstema’ qisha qoxra għandha tiġi ċċekkjata minn tabib kull darba mingħajr dewmien, billejl fid-Dipartiment tal-Emerġenza tal-Isptar Mater Dei (jew tal-Isptar Ġenerali ta’ Għawdex) — anke jekk sa dak il-ħin it-tifel/tifla jkun/tkun ikkalmat/a. Hemm jivvalutaw jekk jistax jistenna sa filgħodu. Ħares aktar ta’ spiss matul dan il-lejl u dak ta’ wara, għax l-attakki jistgħu jerġgħu jiġu. Jekk il-ħoss aħrax jerġa’ jidher fil-mistrieħ jew il-ġilda terġa’ tinġibed ’il ġewwa meta jieħu/tieħu n-nifs: 112.

Jekk it-tifel/tifla qed iħalli ħafna bżieq, ma jistax/tistax jibla’, qed joqgħod/toqgħod mgħawweġ/a ’l quddiem, jitkellem/titkellem b’vuċi tqila u għandu/għandha deni għoli iżda kważi l-ebda sogħla, jista’ jkun hemm infjammazzjoni tal-epiglottis. Minn meta hemm il-vaċċin Hib hi rari, iżda dejjem emerġenza: tħarisx fil-gerżuma, tpoġġihiex mimdud/a, tagħtih/a xejn x’jixrob/xorb, u ċempel 112 minnufih.

Il-viruses tal-RS jiċċirkolaw l-aktar bejn il-ħarifa u r-rebbiegħa. Fit-trabi, l-infezzjonijiet bl-RSV huma waħda mill-aktar kawżi komuni ta’ dħul l-isptar. L-aktar f’riskju huma t-trabi fl-ewwel sitt xhur tal-ħajja, dawk imwielda qabel iż-żmien u tfal b’ċertu kundizzjonijiet preeżistenti.

Fl-iżgħar trabi, il-virus jista’ jikkawża infjammazzjoni tal-iżgħar friegħi tal-passaġġi tan-nifs, il-bronkjolite, marda tipika tal-ewwel sentejn tal-ħajja. Tibda bħal imnieħer magħluq; wara ġurnata sa jumejn is-sogħla ssir aktar qawwija u n-nifs aktar mgħaġġel. Ġeneralment l-agħar ikun bejn it-tielet u l-ħames jum, u s-sogħla spiss tibda titjieb fi żmien tliet ġimgħat. Oqgħod attent/a b’mod speċjali għall-ġilda li tinġibed ’il ġewwa, il-veloċità tan-nifs u kemm qed tixrob; il-limiti jinsabu fit-tliet livelli. Id-dar jgħinu imnieħer miftuħ, ikliet iżgħar aktar ta’ spiss, li żżommha wieqfa meta tkun imqajma u ambjent bla duħħan.

Biex tipprevjeni: l-awtoritajiet tas-saħħa jirrakkomandaw għal kull tarbija fl-ewwel staġun tagħha tal-RSV antikorp li jdum fit-tul, injezzjoni waħda fil-koxxa, pereżempju nirsevimab jew clesrovimab. Min jitwieled bejn April u Settembru jingħatah fil-ħarifa qabel l-istaġun, bejn Settembru u Novembru. Min jitwieled bejn Ottubru u Marzu, kemm jista’ jkun malajr wara t-twelid, meta joħroġ mill-isptar jew fl-ewwel check-up rutinju tat-tarbija. Inqabeż? Imbagħad fl-ewwel staġun ikkompletah malajr kemm jista’ jkun. Infezzjoni ħafifa mhix raġuni biex tistenna, u jista’ jingħata fl-istess appuntament mal-vaċċini standard. Jekk it-tarbija tiegħek diġà ħaditu, dan ikun miktub per eżempju fir-rekord tal-vaċċini; inkella staqsi fil-klinika. Tfal b’ċertu kundizzjonijiet serji jistgħu jirċevuh ukoll fit-tieni staġun. Vaċċin tal-RSV waqt it-tqala bħalissa mhuwiex rakkomandat mill-awtoritajiet tas-saħħa; jekk l-omm xorta tkun ħadet il-vaċċin, tarbija b’saħħitha ġeneralment ma jkollhiex bżonn profilassi — ħlief jekk il-vaċċin ingħata inqas minn ġimagħtejn qabel it-twelid jew jekk hemm fatturi ta’ riskju.

Is-sogħla konvulsiva hija kkawżata minn batterji, tgħaddi permezz ta’ qtar fl-arja, tittieħed ħafna u hi partikolarment perikoluża għal trabi żgħar. Tipiċi huma l-attakki ta’ sogħla deskritti hawn fuq fit-tipi tas-sogħla, spiss aktar billejl; ġeneralment ma jkunx hemm deni, u l-marda ddum ħafna ġimgħat. Taħt is-6 xhur ir-riskju ta’ kors serju hu l-ogħla, u trabi żgħar minflok il-ħoss ta’ ġibda qawwija ta’ arja spiss jagħmlu pawżi fin-nifs, xi kultant bil-kulur blu.

Adolexxenti u adulti ħafna drabi jkollhom biss sogħla li ddum, għalhekk il-marda tibqa’ ma tintebaħx fihom — u proprju huma jinfettaw lit-trabi. Jekk xi ħadd qribkom ilu jissogħla aktar minn ġimagħtejn jew ġie kkonfermat li għandu sogħla konvulsiva, ċempel minnufih fil-klinika tal-pedjatra, u barra l-ħinijiet tal-ftuħ mur il-Mater Dei Hospital (jew Gozo General Hospital f’Għawdex). Wara kuntatt, trabi u n-nies tad-dar tagħhom ħafna drabi jingħataw antibijotiku b’mod preventiv, u dan jaħdem l-aħjar kmieni. Il-marda nnifisha wkoll tiġi ttrattata b’antibijotiċi; fiċ-childcare tifel/tifla marid/a ġeneralment jista’/tista’ jerġa’/terġa’ tmur ħamest ijiem wara li tibda kura effettiva, jekk il-klinika taqbel.

Hekk tipproteġu lit-tarbija tiegħek issa

• Iċċekkja l-fajl tat-tqala tiegħek u r-rekord tal-vaċċini, biex tara jekk waqt din it-tqala ħadtx il-vaċċin kontra s-sogħla konvulsiva; l-awtoritajiet tas-saħħa jirrakkomandawh f’kull tqala. Jekk le, l-omm għandha tieħu l-vaċċin kemm jista’ jkun fl-ewwel jiem wara t-twelid.

• It-tarbija tiegħek titlaqqam fit-2, 4 u 11-il xahar, u jekk twieldet qabel iż-żmien ukoll fit-3 xhur. Wara l-ewwel vaċċin il-protezzjoni għadha mhix kompluta.

• Il-partner, in-nanniet u kull min jieħu ħsieb it-tarbija, għandhom bżonn vaċċin jekk l-aħħar wieħed kien aktar minn għaxar snin ilu — l-aħjar qabel it-twelid, inkella issa.

Jekk it-tarbija tiegħek tissogħla billejl mingħajr kesħa, ħafna drabi wara dan ikun hemm li tikkalja, reflux, arja niexfa jew duħħan.

Sogħla waqt li tixrob: ħafna drabi hu l-fluss tal-ħalib. Jekk it-tarbija tiegħek tissogħla u toħroġ bżieżaq speċjalment fl-ewwel minuti tas-sider, ħafna drabi l-ħalib ikun qed joħroġ malajr wisq (milk let-down qawwi). Treddagħha aktar wieqfa jew waqt li inti kemxejn imxellef/a lura, neħħiha għal mument meta jibda l-ewwel fluss qawwi u aqbad il-ħalib b’biċċa drapp. Bil-flixkun, ħafna drabi t-toqba tal-beżżula tkun kbira wisq.

Jekk tikkalja, erfa’ha, żommha kemxejn mixħuta ’l quddiem, ħalliha tissogħla u mbagħad imsaħilha ħalqha. Jekk tissogħla b’mod qawwi u tieħu n-nifs bejn daqqa u oħra, ir-rifless protettiv qed jaħdem. L-ebda ħoss, l-ebda sogħla, tibda ssir blu: 112 u l-mossi mill-kaxxa “Inkaljatilha u ma tieħux nifs”.

Reflux. Ħafna trabi jirremettu ftit wara li jixorbu; dan ġeneralment jibda qabel it-8 ġimgħa tal-ħajja u jitjieb sal-ewwel sena. Xi wħud jissogħlu jew jiġu s-sulluzzu meta jixorbu, anke mingħajr remettar viżibbli (“reflux sieket”). Jgħin li żżomm lit-tarbija tiegħek wieqfa għal xi ħin waqt u wara l-ikla, tgħinha tburpja bejn wieħed u ieħor, u tagħti ikliet iżgħar. Xorta torqod ċatta fuq daharha; saqqu bir-ras mgħollija ma jgħinx. Sustanzi li jħaxxnu, formula anti-reflux u mediċini li jimblukkaw l-aċtu biss wara parir mediku.

Meta tmur il-klinika b’dan? Dalwaqt, jekk it-tarbija tiegħek ma tkunx qed tieħu l-piż sew, tibki u tistira daharha ma’ kull ikla, ir-remettar jibda biss wara s-6 xhur jew jibqa’ wara l-ewwel sena — u jekk tissogħla jew kważi tirremetti ma’ kważi kull ikla, wara tinstema’ qisha għandha likwidu fil-gerżuma jew tkompli tagħmel infezzjonijiet tan-nifs; f’dak il-każ jiġi ċċekkjat jekk hix qed tibla’ sew. Mingħajr dewmien jekk tirremetti b’ġett qawwi, speċjalment bejn it-2 u t-8 ġimgħa tal-ħajja, u jekk ikun hemm demm fir-remettar jew fl-ippurgar. Remettar aħdar: minnufih lejn id-Dipartiment tal-Emerġenza tal-Isptar Mater Dei (jew tal-Isptar Ġenerali t’Għawdex).

Arja niexfa tagħmel il-mukus tal-imnieħer aktar ħoxnin; tajba huma 40 sa 60 % umdità, u x’jgħin issibu taħt “Rimedji tad-dar u syrup tas-sogħla”. Id-duħħan jaggrava s-sogħla b’mod ċar: tfal ta’ ġenituri li jpejpu jkollhom aktar spiss bronkite ostruttiva, u bi bronkjolite jiżdied ir-riskju ta’ kors serju. Lanqas tipjip fil-gallarija ma jipproteġi, għax ir-residwi jibqgħu fil-ħwejjeġ, fix-xagħar u fl-għamara. Min ipejjep jaħsel idejh wara u jilbes flokk frisk qabel jieħu t-tarbija. Sigaretti elettroniċi u shisha m’għandhomx ikunu qribha lanqas, u inċens, xemgħat bil-fwieħa jew sprays għall-kamra jirritaw aktar il-passaġġi tan-nifs sensittivi.

Xi trabi u tfal żgħar jagħmlu tisfira meta joħorġu n-nifs ma’ kważi kull infezzjoni: il-bronki jintefħu, u l-mukus ħoxnin jagħmluhom saħansitra iżjed dojoq. Dan hu komuni — 30 sa 50 fil-mija tat-trabi u t-tfal iż-żgħar ikollhom mill-inqas episodju wieħed bħal dan — u l-maġġoranza ma jiżviluppawx ażżma. Għalik jgħodd dan: tisfira għandha tiġi ċċekkjata mingħajr dewmien, u semmi fil-klinika jekk fl-familja hemmx ażżma, eczema jew allerġiji.

Jekk il-klinika tordna spray, tfal żgħar jinhalaw b’kamra spacer u maskra: ħawwad l-ispray u daħħlu fil-kamra, żomm il-maskra magħluqa sew fuq il-ħalq u l-imnieħer, agħfas puff wieħed fil-kamra u ħalli lit-tifel/tifla jieħu/tieħu kemm-il nifs kalm jgħidulek fil-klinika — ħafna drabi 5 sa 10. Kull puff ieħor jingħata waħdu. Dan jaħdem l-aħjar meta t-tifel/tifla jkun/bkunet kalm/a jew nofs rieqed/rieqda; meta jkun/bkunet qed jibki, bilkemm tasal mediċina. Wara sprays bil-kortisone, imsaħ il-wiċċ u agħti xi ħaġa x’jixrob/xorb. Aħsel il-kamra spacer madwar darba fil-ġimgħa f’ilma sħun b’sapun tal-platti u ħalliha tinxef bl-arja.

U inti? Tarbija li tissogħla ħafna drabi tfisser diversi ljieli qosra wara xulxin. Dan jgħejji, u billejl l-inkwiet jidher ikbar milli matul il-jum.

• Poġġi l-limiti tiegħek ċari matul il-jum. Ikteb is-sinjali ta’ twissija mit-tliet livelli fuq karta ħdejn is-sodda jew ħu screenshot tal-kaxxa “Oqgħod attent/a”. Hekk fit-3 ta’ filgħodu ma toqgħodx taħseb wisq, imma sempliċement tħares.

• Ħejji kollox minn qabel: qtar, termometru, tissues, ilma, mobile iċċarġjat, il-Karta tal-Identità tiegħek u r-rekord tal-vaċċini tat-tifel/tifla. U għal darb’oħra li tiġi kesħa, żomm fid-dar dożi ta’ salina, termometru diġitali u aspiratur tal-imnieħer.

• Orqod int ukoll meta t-tarbija tiegħek torqod fis-sodda tagħha, anke matul il-jum. Jekk intom tnejn, qassmu l-lejl: wieħed ikun on duty, l-ieħor jorqod, jekk hemm bżonn anke f’kamra oħra.

• M’għandekx għalfejn tgħaddi minn dan waħdek, anke jekk m’għandekx familja qrib. Billejl, jekk mhux emerġenza, tista’ tmur il-Mater Dei Hospital (jew Gozo General Hospital f’Għawdex) għal mistoqsijiet mediċi. Jekk tħoss li ma tiflaħx aktar, ċempel is-Supportline 179 (b’xejn, 24 siegħa kuljum) jew il-Richmond Foundation fuq 1770. Matul il-jum jista’ jgħin ukoll il-Well Baby Clinic tal-lokalità tiegħek.

Jekk inti stess marid/a: tista’ tkompli tredda’ — mill-ħalib ma tgħaddix il-kesħa, anzi tagħti lit-tarbija sustanzi ta’ difiża. Aħsel idejk qabel tredda’ u tbiddel saqqu, sogħla fil-minkeb u, jekk trid, ilbes maskra meta tkun qrib ħafna. Il-parir li min hu marid għandu jevita kuntatt ma’ trabi taħt is-6 xhur japplika għaż-żjarat u għall-aħwa, mhux għat-treddigħ u l-konsolazzjoni. Dwar il-mediċini tiegħek stess, staqsi fl-ispiżerija jew f’ċentru ta’ informazzjoni dwar mediċini fit-tqala u t-treddigħ: pseudoephedrine, pereżempju f’mediċini kkombinati għall-kesħa, jista’ jnaqqas il-produzzjoni tal-ħalib, u codeine għandek tevitah kompletament waqt it-treddigħ. U min jieħu mediċina li tqabbad in-ngħas ma jorqodx mat-tarbija fis-sodda jew fuq is-sufan.

Jekk billejl tibda tħossok beżgħan/a, dan ma jfissirx li qed teżaġera, imma li qed toqgħod attent/a. Telefonata li fl-aħħar tispiċċa b’“kollox sew” mhix telefonata moħlija, imma lejl aktar kwiet.