It-tarbija taqbeż u tokrob fl-irqad

Ħafna drabi, iva. It-taqbiż, il-krib, it-tnehid u n-nifs irregolari huma parti mill-irqad attiv, il-verżjoni tat-trabi tal-irqad REM. Fit-trabi tat-twelid dan jieħu madwar nofs il-ħin tal-irqad. Għandek tiċċekkja ma’ tabib taqbiżiet li jkomplu anke meta t-tarbija tkun imqajma, u waqfiet fin-nifs ta’ aktar minn 10 sekondi. Jekk waqfa ddum aktar minn 20 sekonda, jekk ix-xofftejn isiru blu jew griżi, jekk ikun hemm diffikultà biex tieħu n-nifs jew aċċessjoni, ċempel il-112 minnufih.

Kontroll malajr, qabel ma tkompli taqra

1. 1

   It-tarbija tiegħek qed tieħu n-nifs – iż-żaqq qed togħla u tinżel, anke jekk ir-ritmu mhuwiex regolari?

2. 2

   Ix-xofftejn, l-ilsien u l-wiċċ huma roża, u mhux blu, griżi jew pallidi ħafna?

3. 3

   Jekk għandek dubju: tqum meta tkellimha u tmissha, u mbagħad tiċċaqlaq b’saħħa?

Tliet darbiet iva? Allura x’aktarx huwa rqad attiv – kompli aqra bil-kalma. Jekk le, aqbeż għas-sezzjoni “Emerġenza jew le?”. Biex tiċċekkja, tista’ tixgħel id-dawl meta trid; biżżejjed id-dawl tal-mowbajl immirat lejn is-saqaf.

Fl-ewwel ġimgħat, it-trabi għandhom żewġ fażijiet tal-irqad: l-irqad attiv huwa l-verżjoni tat-trabi tal-irqad REM, imsejjaħ ukoll l-irqad tal-ħolm, u l-irqad kwiet huwa dik tal-irqad profond. B’differenza mill-adulti, it-trabi tat-twelid ġeneralment jidħlu dritt fil-fażi l-aktar ħajja hekk kif jorqdu – madwar tmien sigħat kuljum. Tista’ tagħraf waħda mill-oħra anke f’dawl baxx:

• Irqad attiv: L-għajnejn jiċċaqilqu taħt it-tebqiet, is-swaba’, id-dirgħajn jew ir-riġlejn jaqbżu, il-ħalq jerda’ jew jomgħod. In-nifs huwa irregolari, xi drabi aktar mgħaġġel, xi drabi b’waqfiet qosra, flimkien ma’ krib, tgergir u tnehid. F’din il-fażi t-tarbija tiegħek tqum malajr – ħoss jew skossa żgħira jistgħu jkunu biżżejjed.

• Irqad kwiet (irqad profond): Wiċċ rilassat, idejn ħafna drabi miftuħa u merħija, nifs regolari; fl-ewwel ġimgħat it-taqbiż kważi jieqaf għalkollox. Biex tqum, it-tarbija tiegħek teħtieġ stimolu aktar qawwi – tneħħilha l-ħwejjeġ, tbiddlilha l-ħarqa, tgħaddi subgħajk ma’ qiegħ sieqha –, iżda mbagħad tiftaħ għajnejha u tgerger.

Għalhekk huwa normali li tarbija fl-irqad profond tieħu aktar ħin biex tqum. Isir sinjal ta’ allarm biss jekk anke b’dawn l-istimoli ma tqumx sew, tibqa’ merħija jew minnufih terġa’ taqa’ fl-irqad.

Tbissim, biki, għajnejn nofshom miftuħa: x’jiġri wkoll

• Tbissima fl-irqad: Ħafna trabi jitbissmu fl-irqad attiv, ferm qabel ma jibdew jitbissmulek apposta. Din it-tbissima bikrija titqies rifless.

• Biki mingħajr ma tqum: Jiġri wkoll tgergir jew għajta qasira b’għajnejha magħluqa, u ħafna drabi jgħaddi f’sekondi.

• Għajnejn nofshom miftuħa: Xi trabi jorqdu b’għajnejhom kemmxejn miftuħa. Ġeneralment dan ma jagħmel l-ebda ħsara; jekk wara l-għajnejn jidhru ħomor jew irritati, semmih lill-pedjatra.

• It-tarbija tiegħi qed toħlom? Ħadd ma jaf żgur. Iżda t-taqbiż mhuwiex sinjal ta’ ħolma ħażina.

Ċiklu tal-irqad – darba rqad attiv u darba rqad kwiet – fit-trabi żgħar idum madwar 50 sa 60 minuta. Tarbija tat-twelid ġeneralment tibda bl-irqad attiv u wara madwar 20 minuta tgħaddi għall-irqad kwiet. Fl-aħħar ta’ ċiklu ħafna drabi kważi tqum, titmattar jew tagħmel xi ħoss. Ħafna drabi tgħaddi waħedha għaċ-ċiklu li jmiss, xi drabi ssejjaħlek. Dan jispjega wkoll is-sonniet qosra: ħafna drabi, wara madwar ċiklu wieħed, it-tarbija tiegħek ma rnexxilhiex tgħaddi għal dak ta’ wara.

Fl-ewwel ġimgħat, it-tarbija tiegħek għadha ma tafx x’inhu l-lejl u torqod f’biċċiet ta’ madwar 30 minuta sa 3 sigħat, lejl u nhar. Ritmu aktar ċar bejn il-jum u l-lejl ġeneralment jiżviluppa bejn madwar 8 u 12-il ġimgħa. Jgħin: matul il-jum id-dawl tax-xemx u l-ħsejjes normali tad-dar, billejl dawl baxx, leħen baxx u l-ebda logħob.

Li tqum għal ftit meta tgħaddi minn fażi tal-irqad għal oħra huwa għalhekk normali, jenfasizzaw is-soċjetajiet tal-pedjatrija – mhuwiex sinjal ta’ mard.

Ir-riċerkaturi jaħsbu li kull taqbiża fl-irqad attiv tgħarraf lill-moħħ liema muskolu ċċaqlaq – u b’hekk forsi, ftit ftit, tinbena mappa interna tal-ġisem tat-tarbija stess.

Taqbiż tal-irqad. Taqbiżiet waħdanin u qosra daqs sekonda fid-dirgħajn, fl-idejn jew fir-riġlejn huma parti mill-irqad f’kull età – speċjalment jekk jiġu b’mod irregolari u t-tarbija tiegħek wara tqum normali u tixrob tajjeb.

Ir-rifless ta’ Moro: għaliex it-tarbija tiegħek tinħasad fl-irqad. Ħoss qawwi jew is-sensazzjoni li qed taqa’ lura – u t-tarbija tiegħek f’daqqa tifrex dirgħajha u riġlejha, tiftaħ idejha u terġa’ tiġbor dirgħajha, ħafna drabi b’biki qasir. Tipiku: hemm xi ħaġa li tqanqlu, ir-rifless jiġi darba u jgħaddi. Huwa l-aktar qawwi fl-ewwel xahar, minn madwar it-tieni xahar jibda jdgħajjef u ġeneralment jgħib bejn it-tielet u s-sitt xahar.

Mijoklonus beninn tal-irqad tat-trabi. Xi trabi tat-twelid b’saħħithom, waqt l-irqad, ikollhom serje ta’ taqbiżiet ritmiċi, ħafna drabi fid-dirgħajn jew fir-riġlejn. Jibdew fl-ewwel jiem jew ġimgħat tal-ħajja, jiġu biss fl-irqad u jieqfu hekk kif it-tarbija tiegħek tqum sew. Jekk iżżommha, ma jieqfux b’mod affidabbli, u xi drabi saħansitra jsiru aktar qawwija – għalhekk mhuwiex test; it-tbandil jista’ jqanqalhom. Peress li jixbhu aċċessjoni, tabib għandu jarahom fuq video fil-jiem li ġejjin. Jekk it-tabib jikkonferma mijoklonus beninn tal-irqad, tista’ tieħu nifs ta’ serħan: ma jħallu l-ebda konsegwenza, iżda f’madwar terz tat-trabi jkomplu wara t-tielet xahar. Jekk serje bħal dawn jibdew biss wara l-ewwel xahar tal-ħajja, ċempel lill-pedjatra fl-istess jum.

Bla periklu jew le? Iffilmja u qajjem – f’din l-ordni

1. 1

   Jekk it-tarbija tiegħek ma tkunx qed tieħu n-nifs, tkun blu jew griża, jew ma tirreaġixxix: 112 minnufih, tiffilmjax. Jekk int waħdek, dejjem: l-ewwel ċempel.

2. 2

   Inkella: ixgħel id-dawl, iftaħ għal ftit il-borża tal-irqad u iffilmja t-tarbija kollha – il-wiċċ bl-għajnejn, id-dirgħajn u r-riġlejn, jekk tista’ mill-bidu sal-aħħar.

3. 3

   Kellem lit-tarbija tiegħek, għaddi subgħajk ma’ qiegħ sieqha, erfagħha – u kompli ffilmja.

4. 4

   Jekk it-taqbiż jieqaf u tħares lejk bħas-soltu: niżżel il-ħin u kemm dam, u uri l-video lill-pedjatra fil-jiem li ġejjin.

5. 5

   Jekk tkompli taqbeż u ma tirreaġixxix għalik: 112. Spażmi qosra f’serje li jgħawġu l-ġisem ’il quddiem, u bejniethom tirreaġixxi: għand it-tabib illum stess (ara spażmi infantili).

Rogħda waqt il-biki. Jekk il-geddum, id-dirgħajn jew ir-riġlejn jirtogħdu meta tibki, dan huwa normali fit-trabi tat-twelid. Ir-rogħda tieqaf meta t-tarbija tiegħek terda’ jew meta żżommilha driegħha jew riġlha bil-mod, u ġeneralment tgħaddi sa madwar it-tieni xahar. Jekk it-tarbija tiegħek ta’ 10 ġimgħat għadha tirtogħod biss bil-geddum meta tibki, semmih fil-kontroll ta’ rutina tat-3 sa 4 xhur. Jekk tirtogħod anke meta tkun kalma, jew jekk ir-rogħda qed tiżdied, ħalli tabib jiċċekkjaha fil-jiem li ġejjin.

Daqshekk bniedem żgħir, u jorqod b’daqshekk storbju. Ħafna mill-ħsejjes għandhom spjegazzjoni sempliċi:

• Ħsejjes, nifs qawwi u tisfir mill-imnieħer: L-imnieħer huwa ċkejken, u anke ftit mukus niexef jinstema’.

• Ħarħir u gargariżmu fil-gerżuma: ġeneralment bżieq jew ftit ħalib li tela’ lura.

• Krib u sforz: Ħafna drabi l-musrana tkun qed taħdem – aktar dwar dan taħt it-tarbija li tokrob.

• Tnehid, nifs f’daqqa, tlaħlaħ: Nifs fil-fond jew nifs mgħaġġel għal ftit eżatt wara waqfa żgħira huma parti min-nifs perjodiku.

• Werżiq, tgergir, tnewwiħ, suwiegħa: anke dawn huma normali fl-irqad attiv.

Żewġ ħsejjes huma differenti. Ħoss għoli qisu werżiq jew tisfir ma’ kull nifs ’il ġewwa, anke meta l-imnieħer ikun ħieles, jissejjaħ stridor u ħafna drabi jsir aktar qawwi waqt ix-xorb, il-biki u meta tkun mimduda fuq daharha. Ġeneralment ikun ikkawżat minn larinġi li għadu artab (laringomalaċja), li normalment jgħaddi fl-ewwel sena tal-ħajja, l-aktar tard sa madwar sena u nofs jew sentejn. Il-pedjatra xorta għandu jiċċekkjah fil-jiem li ġejjin; jekk ikun hemm problemi fix-xorb, żieda ħażina fil-piż jew waqfiet fin-nifs, fl-istess jum.

It-tieni wieħed huwa krib jew tnewwiħ ma’ kull nifs. Il-krib tal-musrana jiġi f’episodji waqt l-isforz, u bejniethom it-tarbija tiegħek tieħu n-nifs bil-kalma, u ħafna drabi wara jiġi l-gass jew l-ippurgar. Il-krib minħabba diffikultà fin-nifs ma jiqafx u jiġi flimkien ma’ nifs mgħaġġel, imnifsejn li jitwessgħu jew retrazzjonijiet: ma’ kull nifs ’il ġewwa, il-ġilda bejn il-kustilji, taħt l-arkata tal-kustilji jew ’il fuq mill-għadma tas-sider tinġibed ’il ġewwa. Dan mhuwiex ħoss tal-irqad – ċempel il-112.

Imnieħer misdud – hekk tgħin: Qabel ix-xorb, qatra jew tnejn ta’ qtar tal-melħ għall-imnieħer mill-ispiżerija f’kull imnifsa, u l-mukus maħlul iġbdu b’aspiratur tal-imnieħer nadif, biss mad-daħla tal-imnieħer. Qtar dekonġestanti biss għal żmien qasir, fid-doża għat-trabi u wara li tkellem lill-pedjatra jew lill-ispiżjar. Tużax balzmi jew żjut b’mentol, kanfora jew ewkaliptu – fit-trabi anke ammonti żgħar jistgħu jqanqlu spażmu tal-larinġi perikoluż għall-ħajja, b’diffikultà fin-nifs – u tgħollix ras is-sodda u tużax imħadda inklinata. Jekk it-tarbija tiegħek bilkemm tixrob minħabba l-imnieħer, ħalli tabib jiċċekkjaha.

Tibża’ li t-tarbija tifga? Il-gargariżmu mhuwiex raġuni biex tpoġġiha fuq ġenbha: trabi b’saħħithom ma jifgawx meta jkunu mimdudin fuq daharhom, għax ir-rifless tat-tqalligħ u l-mod kif inhuma mibnija l-passaġġi tan-nifs jipproteġuhom. Jekk joħroġ il-ħalib minn ħalqha jew minn imnieħirha, dawwrilha rasha fuq ġenb għal ftit u imsaħ il-ħalib; jekk tissogħla jew jiġiha t-tqalligħ għal aktar ħin, erfagħha sakemm terġa’ tieħu n-nifs liberament.

L-inħir jiġri, pereżempju meta l-imnieħer ikun misdud. Jekk it-tarbija tiegħek tonħor kważi kull lejl, semmih lill-pedjatra fil-jiem li ġejjin; jekk ikun hemm waqfiet fin-nifs, ġbid f’daqqa tan-nifs jew xorb inqas tajjeb, fl-istess jum.

Xi trabi jokorbu, jagħfsu u jiħmarru, xi drabi għal minuti sħaħ, sakemm finalment joħroġ ippurgar artab jew gass. L-esperti jsejħulha diskeżija tat-trabi; fil-lingwa ta’ kuljum jingħad “tarbija li tokrob”. M’għandha x’taqsam xejn mal-istitikezza: it-tarbija tiegħek l-ewwel trid titgħallem tagħfas biż-żaqq u fl-istess ħin tirrilassa l-isfinter. Fit-trabi taħt id-disa’ xhur huwa tipiku li jkun hemm tal-inqas madwar 10 minuti ta’ sforz u biki qabel ma joħroġ ippurgar artab – jew anke xejn. Maż-żmien, il-koordinazzjoni tirnexxi waħedha.

• X’jgħin: Il-paċenzja. Żomm lit-tarbija tiegħek meta tibki u agħtiha ż-żmien. M’għandek bżonn “issolvi” xejn.

• X’ma jgħinx: li tistimula l-warrani bit-termometru jew bi stikka tal-qoton, suppożitorji jew lassattivi fuq inizjattiva tiegħek. Dan ineħħi lit-tarbija tiegħek l-opportunità li titgħallem, u l-krib jista’ jdum aktar.

• Dan m’għadux tarbija li tokrob: Jekk l-ippurgar ikun iebes, ikollu d-demm, jekk it-tarbija tiegħek tirremetti, tixrob ħażin jew ma tiżdiedx fil-piż, ċempel lill-pedjatra fl-istess jum.

Waqfiet qosra fin-nifs huma parti mill-irqad attiv. Hekk jidher il-mudell normali: in-nifs jieqaf għal 5 sa 10 sekondi. Imbagħad it-tarbija tiegħek tieħu n-nifs aktar malajr għal 10 sa 15-il sekonda, madwar 50 sa 60 nifs kull minuta, u mbagħad terġa’ taqbad ir-ritmu tagħha. Il-kulur tax-xofftejn u tal-wiċċ jibqa’ l-istess. L-esperti jsejħulu nifs perjodiku; il-biċċa l-kbira tat-trabi jikbru minnu sa madwar is-sitt xahar.

Hekk tosserva waqfa

1. 1

   Dawl: Ixgħel dawl baxx tal-lejl jew immira d-dawl tal-mowbajl lejn is-saqaf – fid-dlam ma tarax il-kulur.

2. 2

   Ħares: Ħares lejn iż-żaqq; fit-trabi togħla u tinżel b’mod aktar ċar mis-sider. Poġġi idek ħafif fuqha, u tħoss in-nifs ukoll.

3. 3

   Għodd: Is-sekondi li tistma billejl kważi dejjem ikunu twal wisq. Għodd bil-mod “wieħed u għoxrin, tnejn u għoxrin …” jew uża l-kronometru tal-mowbajl.

4. 4

   Minn 10 sekondi ’il fuq: Kellem lit-tarbija tiegħek, ogħrok daharha jew qiegħ saqajha. Qatt m’għandek theżżiżha.

5. 5

   Jekk in-nifs ma jerġax jibda mill-ewwel, jew it-tarbija tiegħek tkun merħija jew tbiddel il-kulur: 112, bl-ispiker mixgħul. L-operatur tal-emerġenza jgħidlek x’għandek tagħmel.

6. 6

   Wara: Niżżel il-ħin, kemm damet, il-kulur u kif reġa’ beda n-nifs.

Is-semaforu: sa 10 sekondi b’kulur roża huwa normali; aktar minn 10 sekondi, iċċekkja ma’ tabib dak il-lejl stess; aktar minn 20 sekonda jew b’bidla fil-kulur, 112 minnufih. Il-każijiet speċjali kollha – pereżempju jekk it-tarbija tiegħek reġgħet bdiet tieħu n-nifs biss meta messejtha – tinsabhom fis-sezzjoni “Emerġenza jew le?”.

Għodd in-nifsijiet. Fl-irqad kwiet, għodd għal minuta sħiħa kemm-il darba togħla ż-żaqq – mhux 15-il sekonda mmultiplikati b’erbgħa, għax in-nifs huwa irregolari, u mhux eżatt wara waqfa. Fit-trabi żgħar huwa normali madwar 40 sa 60 nifs meta jkunu mqajmin, u fl-irqad pjuttost 30 sa 40. Jekk ripetutament ikun hemm aktar minn 60 fil-mistrieħ: ħalli tabib jiċċekkjaha llum stess; b’retrazzjonijiet, imnifsejn li jitwessgħu jew tnewwiħ: 112.

Liema kulur jgħodd? Ix-xofftejn, l-ilsien u l-wiċċ. Idejn u saqajn kesħin u kemmxejn blu huma komuni fit-trabi żgħar u jerġgħu jsiru roża meta jisħnu – dan waħdu mhuwiex emerġenza. Fuq ġilda aktar skura, ħares lejn ix-xofftejn, l-ilsien, il-ħanek u n-naħa ta’ ġewwa tat-tebqiet.

It-trabi li jitwieldu qabel iż-żmien għandhom waqfiet fin-nifs aktar spiss u itwal; għalihom jgħodd dak li tkun ftehimt mal-isptar jew mal-pedjatra. Fit-trabi prematuri, l-etajiet kollha tgħoddhom mid-data prevista tal-ħlas, sa madwar it-tieni għeluq snin.

Int taf lit-tarbija tiegħek aħjar minn kulħadd: jekk tħoss li xi ħaġa mhix bħas-soltu, fittex parir mediku – aħjar darba żżejjed milli darba nieqsa. Hawnhekk kull sinjal ta’ twissija jinsab f’livell wieħed biss, u kull wieħed waħdu huwa biżżejjed.

Livell 1 – 112 minnufih jekk it-tarbija tiegħek …

• ma tiħux nifs għal aktar minn 20 sekonda jew, wara waqfa, ma terġax tidher bħas-soltu,

• għandha x-xofftejn, l-ilsien jew il-ġilda tal-wiċċ blu, griżi jew pallidi ħafna,

• qed titħabat għal kull nifs: retrazzjonijiet, imnifsejn li jitwessgħu, tnewwiħ ma’ kull nifs,

• ma tqumx, tidher merħija jew f’daqqa waħda tibbies,

• taqbeż b’mod ritmiku u ma tirreaġixxix għalik, lanqas wara li tqajjimha,

• f’daqqa waħda tibda tagħmel waqfiet fin-nifs meta jkollha kesħa jew sogħla.

Livell 2 – illum stess, anke billejl: mur Mater Dei Hospital (jew Gozo General Hospital f’Għawdex), jew matul il-jum minnufih il-pedjatra, jekk …

• waqfa fin-nifs damet aktar minn 10 sekondi, anke jekk wara kollox jidher normali,

• it-tarbija tiegħek reġgħet bdiet tieħu n-nifs biss meta messejtha, jew waqt waqfa kienet pallida, kemmxejn blu, merħija jew għal ftit ma kinitx tirreaġixxi, iżda issa tidher bħas-soltu – f’dan il-każ mur dritt fid-Dipartiment tal-Emerġenza tal-Isptar Mater Dei (jew tal-Isptar Ġenerali t’Għawdex); jekk ma tistax issuq b’mod sigur, ċempel il-112,

• għandha inqas minn tliet xhur u temperatura ta’ 38.0 °C jew aktar (imkejla fil-warrani),

• qed tixrob ferm inqas, titlef diversi ikliet jew bilkemm tqum biex tixrob,

• fil-mistrieħ ripetutament tieħu aktar minn 60 nifs kull minuta,

• tara serje ta’ spażmi qosra li jgħawġu l-ġisem ’il quddiem jew jiġġebbduh ’il wara, bħal fl-ispażmi infantili (ara hawn taħt).

Livell 3 – ċempel lill-pedjatra fil-jiem li ġejjin jekk …

• serje ta’ taqbiżiet ritmiċi jiġu biss fl-irqad u jieqfu hekk kif it-tarbija tiegħek tqum (ġib il-video miegħek),

• ir-rifless tal-ħasda jew il-movimenti fuq naħa waħda tal-ġisem jidhru differenti minn fuq in-naħa l-oħra,

• it-tarbija tiegħek tirtogħod anke meta tkun kalma, jew ir-rogħda qed tiżdied,

• tisma’ ħoss għoli qisu werżiq meta tieħu n-nifs ’il ġewwa, mingħajr ma tixrob ħażin jew ikollha diffikultà fin-nifs,

• tonħor kważi kull lejl, mingħajr waqfiet fin-nifs.

Livell 4 – semmih fil-kontroll ta’ rutina li jmiss (fit-3 sa 4 xhur u fis-6 sa 7 xhur): rogħda ħafifa tal-geddum waqt il-biki wara t-tieni xahar, rifless tal-ħasda li għadu ċar wara s-sitt xahar, irqad b’għajnejn nofshom miftuħa. Imma tista’ ċċempel meta trid, anke “biss” minħabba t-taqbiż.

X’tagħmel jekk mhux emerġenza imma trid tiċċekkja llum stess? Barra l-ħinijiet tal-klinika, iċ-Ċentri tas-Saħħa ta’ Floriana, Paola u l-Mosta għandhom tabib 24 siegħa kuljum; inkella mur direttament fid-Dipartiment tal-Emerġenza tal-Isptar Mater Dei (jew tal-Isptar Ġenerali t’Għawdex f’Għawdex). Ħu miegħek: l-età f’ġimgħat, x’ġara, kemm dam, u l-video tiegħek. Dawn is-servizzi jeżistu eżatt għal dan, anke fit-3 ta’ filgħodu u anke “għal 12-il sekonda”. Għat-trabi taħt it-tliet xhur b’waqfiet fin-nifs jew b’sinjali ta’ mard, it-triq diretta lejn id-Dipartiment tal-Emerġenza tal-Mater Dei ħafna drabi tkun l-aktar mgħaġġla.

Spażmi infantili: rari, iżda importanti. Jissejħu wkoll spażmi “tas-salam”, għax ir-ras u d-dirgħajn jitgħawġu ’l quddiem qishom qed isellmu. Din il-forma ta’ epilessija taffettwa madwar tarbija waħda minn kull 2,000 u ġeneralment tibda bejn it-tieni u t-tnax-il xahar tal-ħajja, l-aktar spiss bejn l-erba’ u t-tmien xhur.

• Kif jidhru: Il-ġisem f’daqqa waħda jibbies, id-dahar jitgħawweġ lura, jew ir-ras, id-dirgħajn u r-riġlejn jitgħawġu ’l quddiem f’daqqa; xi drabi l-għajnejn biss idawru ’l fuq jew iż-żaqq tinġibed għal ftit.

• Meta: Kull spażmu jdum sekondi, iżda jiġu f’serje, wieħed kull 5 sa 10 sekondi, ġeneralment ftit wara li t-tarbija tqum.

• B’differenza mir-rifless tal-ħasda, jiġu mingħajr ebda kawża, wieħed wara l-ieħor. Min-naħa l-oħra, dawrien waħdieni tal-għajnejn waqt li tkun qed torqod huwa parti mill-irqad attiv.

• Innota wkoll jekk it-tarbija tiegħek qed titbissem inqas, qed tfittex inqas il-kuntatt bl-għajnejn jew qed tinsa affarijiet li kienet diġà taf tagħmel.

• X’għandek tagħmel: ħudha għand it-tabib fl-istess jum, bil-video – barra l-ħinijiet tal-klinika, mur dritt fid-Dipartiment tal-Emerġenza tal-Isptar Mater Dei (jew tal-Isptar Ġenerali t’Għawdex), għax hemm bżonn ta’ EEG. Iktar ma jibda kmieni t-trattament, aħjar il-prospetti.

L-ewwel ħaġa: li tmur għandha minnufih qatt mhu ħażin. Fl-ewwel xhur tal-ħajja ma tistax tħassar lit-tarbija tiegħek bil-faraġ u l-qrubija, u għall-biki l-aħjar li tirreaġixxi malajr kemm jista’ jkun. Il-waqfa żgħira hawn hija offerta għall-mumenti meta t-tarbija tiegħek tokrob, tgerger jew taqbeż b’għajnejha magħluqa – mhux li tħalliha tibki. Għax fl-irqad attiv, meta terfagħha ħafna drabi tkun int li tqajjimha għalkollox. Il-waqfa ddum minn ftit sekondi sa minuta jew tnejn:

1. 1

   Isma’. Krib, tnehida, tgergira qasira – jew qed jinbena biki veru?

2. 2

   Ħares. Għajnejn magħluqa, tebqiet jaqbżu, ħalq jaħdem? Allura x’aktarx it-tarbija tiegħek qiegħda fl-irqad attiv.

3. 3

   Agħtiha ċ-ċans tkompli torqod. Ħafna drabi terġa’ tiskot wara ftit nifsijiet.

4. 4

   Mur għandha hekk kif il-biki jsir aktar qawwi, l-għajnejn jinfetħu jew tara sinjali tal-ġuħ.

Tistenniex meta jkun hemm il-ġuħ. Il-parir tas-soċjetajiet tal-pedjatrija li billejl ma tirreaġixxix minnufih għal kull qawmien ġej minn informazzjoni għall-ġenituri dwar problemi tal-irqad, u ma jfissirx li tistenna meta jkun hemm il-ġuħ; speċjalment fl-ewwel ġimgħat, il-ġuħ jiġi l-ewwel. Ġeneralment jidher qabel il-biki: it-tarbija tiegħek issir irrekwieta, terda’ ponnha, tagħmel ħsejjes baxxi, iddawwar rasha qisha qed tfittex. Jekk għadda ftit żmien mill-aħħar ikla, mur għandha minnufih – tarbija li qed tibki tixrob b’aktar diffikultà. Jekk qed tredda’, fid-dubju offrilha s-sider; it-treddigħ skont il-ħtieġa huwa rakkomandat kemm bi nhar kif ukoll billejl, u t-treddigħ kontinwu filgħaxija huwa normali. L-intervalli jingħaddu mill-bidu ta’ ikla sal-bidu tal-oħra. Bil-flixkun, l-ewwel ħares lejn is-sinjali tal-ġuħ, minflok ma twieġeb kull tgergira bil-ħalib.

Kemm-il darba jixorbu t-trabi? Fl-ewwel ġimgħat, it-trabi li jreddgħu jixorbu tal-inqas 8 darbiet f’24 siegħa, ħafna drabi aktar, u t-trabi tal-flixkun ftit inqas – it-tnejn anke billejl. Mill-ħames jum ’il quddiem, tal-inqas sitt ħrieqi tqal u mxarrba f’24 siegħa juru li qed jasal biżżejjed ħalib. Sakemm terġa’ tilħaq il-piż li twieldet bih, it-tarbija tiegħek m’għandhiex tibqa’ aktar minn madwar 4 sigħat billejl mingħajr ikla; wara, jekk qed tikber tajjeb, tista’ torqod għal perjodi itwal.

Li tqajjem tarbija tat-twelid bi ngħas huwa l-eħfef fl-irqad attiv, meta t-tebqiet u l-ħalq ikunu diġà qed jaħdmu: neħħilha l-ħwejjeġ ħlief il-body, biddlilha l-ħarqa, kellimha, poġġiha ġilda ma’ ġilda. Jekk xorta bilkemm tirnexxi ġġiegħelha tixrob, jekk tidher kemmxejn safra jew mill-ħames jum ’il quddiem ikollha ferm inqas ħrieqi mxarrba: għand il-pedjatra fl-istess jum.

Fl-età ta’ 2 sa 3 xhur (madwar il-ġimgħa 9 sa 13) il-biċċa l-kbira tat-trabi jorqdu b’kollox madwar 14 sa 17-il siegħa kuljum. It-trabi li jreddgħu ħafna drabi jixorbu 5 sa 9 darbiet f’24 siegħa, it-trabi tal-flixkun madwar 5 sa 7 darbiet. L-itwal perjodu ta’ rqad f’daqqa fl-ewwel ħames xhur huwa, bħala medja, ftit inqas minn sitt sigħat, u f’xi trabi ferm inqas. Ir-rifless tal-ħasda, in-nifs perjodiku u t-taqbiż fl-irqad attiv jibqgħu normali.

Tpoġġi lit-tarbija tiegħek rieqda bil-galbu kollu – u d-dirgħajn jinfetħu f’daqqa. Is-sensazzjoni li qed taqa’ lura tqanqal ir-rifless tal-ħasda, u fl-ewwel minuti t-tarbija tiegħek għadha fl-irqad ħafif u attiv. Fit-trabi tat-twelid, l-irqad kwiet ħafna drabi jibda biss wara madwar 20 minuta. Minn madwar 12-il ġimgħa ’l quddiem, ħafna trabi jorqdu dritt fl-irqad kwiet, u mbagħad isir aktar faċli li tpoġġihom.

Sinjali tal-irqad profond li tagħrafhom anke fid-dlam: In-nifs huwa regolari, l-idejn huma miftuħa u merħija, il-ħalq m’għadux jaħdem. Bħala regola ġenerali, mhux bħala test mediku: għolli driegħha ftit. Jekk jaqa’ lura merħi u tqil, ġeneralment it-tarbija tiegħek tkun rieqda fil-fond biżżejjed.

Hekk tpoġġiha

1. 1

   Ilbisha l-borża tal-irqad diġà qabel ma titmagħha.

2. 2

   Wara t-treddigħ, ħoll il-qabda tal-ħalq: daħħal bil-mod subgħajk iż-żgħir fir-rokna tal-ħalq. Jekk tixrob bil-flixkun, l-ewwel agħmlilha l-burp.

3. 3

   Poġġi lit-tarbija tiegħek bil-mod u qrib ġismek: l-ewwel il-warrani u d-dahar, l-aħħar ir-ras. Oħroġ idek minn taħt rasha biss meta l-warrani u d-dahar ikunu diġà mistrieħa.

4. 4

   Ħalli idek mistrieħa għal mument ieħor fuq żaqqha jew sidirha, u mbagħad neħħiha bil-mod.

Jekk xorta tqum, forsi kienet għadha mhix lesta. Erġa’ erfagħha, ħalliha torqod bil-kalma u erġa’ pprova. Dan mhuwiex falliment, iżda l-ħajja ta’ kuljum ma’ tarbija.

Is-sigurtà l-ewwel. Jekk it-tarbija tiegħek raqdet fis-seġġ tal-karozza jew fis-seġġ li jitbandal, poġġiha ċatta fuq daharha malajr kemm jista’ jkun – anke jekk tqum.

U t-tfaxxija? L-awtoritajiet tas-saħħa jagħtu parir kontra li t-tarbija titfaxxa b’mod issikkat biex torqod; l-għażla sigura hija borża tal-irqad tad-daqs it-tajjeb. Jekk diġà qed tuża borża tat-tfaxxija, użaha biss fuq id-dahar, bil-ġenbejn u r-riġlejn merħija, b’lok għal żewġ jew tliet swaba’ fuq is-sider, mhux sħuna wisq u xejn bil-piż. Hekk kif it-tarbija tiegħek tipprova tinqaleb – ħafna drabi madwar it-tieni xahar –, aqleb għal borża tal-irqad bid-dirgħajn ħielsa.

Jekk it-tarbija tiegħek tiddawwar, tagħti bis-saqajn u tibqa’ tiftaħ għajnejha, jaqbel tagħmel kontroll qasir:

• Ġuħ: Tfittex b’rasha, terda’ ponnha? Allura offrilha s-sider jew il-flixkun.

• Sħana żejda: Ħoss wara għonqha. Jekk ikun bl-għaraq, neħħilha saff jew uża borża tal-irqad eħfef. Idejn kesħin waħedhom ma jfissrux li t-tarbija tiegħek qed tħoss il-bard.

• Ħarqa mimlija: Iċċekkja malajr u biddilha f’dawl baxx, bla ħafna diskors.

• Imnieħer misdud: Qed tagħmel ħsejjes mill-imnieħer u tixrob ħażin? Qtar tal-melħ kif spjegat hawn fuq.

• Sforz b’wiċċ aħmar: Ħafna drabi tkun it-tarbija li tokrob.

• Stimulata żżejjed filgħaxija: Ħafna viżitaturi, ġurnata storbjuża? Allura jgħinu kamra kwieta u mdallma u l-kuntatt mal-ġisem tiegħek.

• Marida: Jekk tħossha sħuna, tixrob inqas jew tidher bla saħħa, kejjel it-temperatura fil-warrani – fit-trabi l-aktar metodu preċiż; daħħal it-termometru biss 1 sa massimu ta’ 2 ċm. Minn 38.0 °C ’il fuq fi tarbija taħt it-tliet xhur: għand it-tabib illum stess.

Hija xi qabża fl-iżvilupp? Ħafna ġenituri jispjegaw il-ljieli irrekwieti b’qabżiet fl-iżvilupp f’ġimgħat fissi. Dawn il-kalendarji ġejjin minn studju ta’ osservazzjoni żgħir ħafna b’15-il par ta’ omm u tarbija; li japplikaw għat-trabi kollha mhuwiex ippruvat. Aktar utli minn pjan hu li tħares lejn it-tarbija tiegħek: x’inbidel, qed tixrob tajjeb, tidher b’saħħitha?

Fl-età ta’ 3 sa 4 xhur, jiġifieri madwar 13 sa 17-il ġimgħa, l-irqad isir aktar bħal tal-adulti. Madwar it-tliet xhur, it-tarbija tiegħek gradwalment tibda tgħaddi mill-istess stadji tal-irqad bħall-adulti, u ħafna trabi jibdew jgħaqqdu ċ-ċikli tal-irqad wieħed wara l-ieħor. Minn madwar it-tliet xhur, it-tarbija tiegħek taqbeż ukoll fl-irqad kwiet – sinjal li moħħha qed jibni aktar konnessjonijiet, mhux raġuni għal tħassib.

Xi ġenituri jgħixu din il-bidla bħala ljieli f’daqqa waħda aktar irrekwieti, ħafna drabi msejħa “ir-rigressjoni tal-irqad tal-4 xhur”. Iżda l-istudji ma jsibu l-ebda tnaqqis ġenerali f’din l-età; bħala medja, il-perjodi tal-irqad bejn l-ewwel u r-raba’ xahar saħansitra jsiru itwal. Jekk għandkom ftit ljieli mħawda, ġeneralment ikun hemm maturazzjoni warajhom, mhux rigressjoni.

Tarbija li torqod ħdejk b’daqshekk ħoss, tokrob u taqbeż, hija ħajja u qed tikber – u xorta waħda tisraqlek l-irqad. Xi affarijiet jgħinu:

• Jekk billejl tkun waħdek: Poġġi s-sodda tagħha b’mod li tkun tista’ tara ġo fiha minn fuq l-imħadda tiegħek, u dawl baxx tal-lejl fejn tilħqu – hekk tiċċekkja n-nifs u l-kulur tax-xofftejn mingħajr ma tqum. Matul il-jum, meta torqod hi, orqod int ukoll, u jekk tista’, ġib lil xi ħadd jgħinek għal ftit sigħat.

• Aqsmu l-ljieli jekk intom tnejn: min ikun fix-xift iġib lit-tarbija għat-treddigħ, ibiddlilha l-ħarqa, jagħmlilha l-burp u jerġa’ jpoġġiha fis-sodda tagħha; il-persuna l-oħra torqod tassew. Jekk qed tredda’, fl-ewwel ġimgħat tbiddilx ikla tat-treddigħ billejl bi flixkun mingħajr ma tiġbed il-ħalib bil-pompa – inkella l-ammont ta’ ħalib jista’ jonqos.

• Niżżel u iffilmja minflok ma tinkwieta: il-ħin, kemm dam u dak li rajt, fuq karta jew bħala nota f’app bħal Moonsleep, flimkien ma’ video. B’dan il-pedjatra jista’ jagħmel aktar milli b’memorja mit-tlieta ta’ filgħodu.

• Lil min tista’ tistaqsi, anke mingħajr qabla: matul il-jum il-pedjatra, anke għal mistoqsijiet żgħar; billejl u fi tmiem il-ġimgħa Mater Dei Hospital (jew Gozo General Hospital f’Għawdex); f’emerġenza l-112; għal mistoqsijiet dwar it-treddigħ, il-Breastfeeding Walk-in Clinic tal-Mater Dei. Jekk għandek qabla, staqsiha wkoll.

• Għalik innifsek: Jekk billejl kollox isir wisq għalik, ċempel is-Supportline 179 (24 siegħa kuljum, b’xejn) jew ir-Richmond Foundation fuq 1770.

• Meta tasal fil-limitu: Poġġi lit-tarbija tiegħek b’mod sigur fuq daharha fis-sodda tagħha, oħroġ mill-kamra għal ftit, ħu nifs, ċempel lil xi ħadd. Qatt m’għandek theżżeż lit-tarbija tiegħek – anke ftit sekondi biss jistgħu jikkawżaw ħsara serja fil-moħħ.

• Jekk il-biża’ ma titlaqx u anke b’tarbija b’saħħitha tħoss il-bżonn tiċċekkja n-nifs il-ħin kollu, kellem lill-ġinekologu, lit-tabib tal-familja jew lill-pedjatra dwar dan. L-ansjetà u d-depressjoni wara l-ħlas jistgħu jiġu kkurati.

U meta billejl ma tkunx tista’ torqod u tisma’ lit-tarbija tiegħek, ftakar: dan it-taqbiż u dan il-krib għandhom skop. It-tarbija tiegħek qed tikber, titgħallem u ssib il-bilanċ tagħha, anke fl-irqad. M’għandekx għalfejn tintervjeni kull minuta. Biżżejjed li tkun hemm meta verament ikollha bżonnok.