It-tarbija tat-twelid tiegħi torqod wisq?

Fl-ewwel erba’ ġimgħat tal-ħajja, trabi tat-twelid ġeneralment jorqdu 14 sa 18-il siegħa kuljum; fit-tieni xahar, 14 sa 17-il siegħa. Dan hu aktar minn nofs il-jum, u f’xi trabi sa tliet kwarti tiegħu. M’hemmx numru fiss ta’ sigħat li minnu l-irqad isir «wisq». Il-medda hi wiesgħa għax it-trabi huma differenti: hemm min jorqod ħafna u min jorqod ftit, u t-tnejn jistgħu jkunu b’saħħithom perfettament. Madankollu, hemm limitu naturali wieħed: il-ġuħ. Fl-ewwel ġimgħat, tmien ikliet jew aktar kuljum jieħdu l-ħin tagħhom, u tarbija li torqod kważi l-ħin kollu bilkemm tasal għalihom.

Dan l-irqad ma jiġix kollu f’daqqa. Trabi tat-twelid jorqdu f’fażijiet ta’ madwar 30 minuta sa 3 sigħat, mifruxa mal-24 siegħa kollha, u jqumu kull ftit sigħat biex jixorbu. Għadhom ma jafux id-differenza bejn nhar u lejl. Ritmu ċar ta’ rqad u qawmien normalment jibda jiżviluppa biss wara t-tieni xahar tal-ħajja. Sa dak iż-żmien, l-irqad tat-tarbija tiegħek ikun immexxi l-aktar minn ritmu wieħed: il-ġuħ li jmiss.

Barra minn hekk, il-perjodi ta’ qawmien fil-bidu jkunu qosra ħafna. Fl-ewwel jiem, tarbija kapaċi tibqa’ mqajma biss madwar 35 sa 75 minuta kull darba; lejn it-8 ġimgħa ġeneralment ikunu 60 sa 90 minuta. U f’dak il-ħin qasir irid jidħol ħafna.

Eżempju mill-ħajja ta’ kuljum: It-tarbija tiegħek għandha ġimagħtejn u tqum biex tixrob. It-treddigħ idum nofs siegħa, imbagħad tibdillha l-ħarqa, tgħinha ttella’ l-arja, tilbisilha body nadif. Wara 45 minuta, terġa’ tibda titfa’ s-siegħi. Forsi kienet tassew mqajma u attenta biss għal għaxar minuti minn dak il-ħin kollu. U hekk jgħaddi l-jum kollu, u filgħaxija tħoss li t-tarbija tiegħek ma għamlet xejn ħlief raqdet. F’din l-età, dan jista’ jkun perfettament normali.

Anke l-irqad innifsu spiss ikun movimentat fit-trabi tat-twelid. Madwar nofs il-ħin tal-irqad tagħhom iqattgħuh f’irqad ħafif u attiv: għajnejhom jiċċaqalqu taħt tebqet il-għajn, idejhom u saqajhom jitħarrku, ħalqhom jaħdem, u n-nifs kultant isir aktar mgħaġġel. Hu utli li tkun taf dan, għax minn din il-fażi t-tarbija tiegħek titqajjem l-aktar faċli. Aktar ’l isfel ngħidulek kif.

Jekk it-tarbija tiegħek hix torqod wisq, ma jurihulekx l-arloġġ. Tarbija li torqod 18-il siegħa, iżda tixrob sew, timla l-ħrieqi u qed tiżdied fil-piż, sempliċement tkun tarbija li tħobb torqod. Tarbija li torqod biss 15-il siegħa iżda kważi ma tixrob xejn, min-naħa l-oħra, teħtieġ l-attenzjoni tiegħek. Dawn il-ħames mistoqsijiet jgħinuk tifred bejniethom:

1. 1

   Qed tieħu biżżejjed ikliet? L-ewwel jum tal-ħajja hu każ speċjali: wara l-ewwel xarba, ħafna trabi jorqdu profondament għal xi sigħat u f’dak il-jum b’mod ġenerali jixorbu inqas ta’ spiss, ħafna drabi biss ħames jew sitt darbiet. Mit-tieni jum ’il quddiem, il-biċċa l-kbira tat-trabi jixorbu mill-inqas tmien darbiet f’24 siegħa, ħafna drabi għaxar sa tnax-il darba. Trabi mreddgħin mis-sider fl-ewwel xahar ġeneralment jixorbu kull 1,5 sa 3 sigħat, filwaqt li trabi fuq il-flixkun ġeneralment kull 2 sa 4 sigħat. Fit-tieni xahar, ħafna trabi jibdew jieħdu ftit inqas ikliet, spiss sitta sa disgħa kuljum; iżda ħafna trabi mreddgħin mis-sider jibqgħu xorta jixorbu tmien darbiet jew aktar. Inqas ikliet minn qabel huma aċċettabbli biss jekk il-ħrieqi u ż-żieda fil-piż jibqgħu tajbin.

2. 2

   Tassew qed tixrob — jew qed tgħożż il-beżżula biss? Meta tkun qed tredda’, tista’ tagħraf xorb veru mir-ritmu: wara xi ġibdiet mgħaġġla fil-bidu, l-irdigħ isir aktar bil-mod u regolari. Il-ħalq jinfetaħ sew, jieqaf ftit, jerġa’ jingħalaq, u int tisma’ jew tara tibla’. Fl-aħħar, ġeneralment it-tarbija tħalli s-sider waħedha, idejha jinfetħu u tidher rilassata. Bil-flixkun, tara li l-ħalib qed jonqos.

3. 3

   Il-ħrieqi qed jimtlew biżżejjed? Ħrieqi mxarrba u mimlijin huma l-aktar sinjal affidabbli li tista’ tiċċekkja int stess id-dar. Kemm għandhom ikunu f’kull jum, issibu fit-taqsima li jmiss.

4. 4

   Qed tiżdied fil-piż? Fl-ewwel jiem, kważi t-trabi kollha jitilfu ftit piż; tipikament sa madwar 7 %, u l-inqas punt normalment ikun bejn it-tieni u r-raba’ jum. Wara ċesarja, it-trabi spiss jitilfu ftit aktar u jerġgħu jibdew jiżdiedu ftit aktar tard. Jekk it-tarbija tiegħek tilfet aktar minn madwar 7 %, agħmel li l-pedjatra jew konsulent/a tat-treddigħ jaraw ikla: qed taqbad sew mas-sider, u qed tasal biżżejjed ħalib? Minn madwar 10 % ’il fuq, agħmel valutazzjoni medika dwar jekk hemmx bżonn suppliment — tistenniex sempliċement jekk tkun 8 jew 9 %. Normalment il-piż tat-twelid jerġa’ jintlaħaq fi żmien 10 sa 14-il jum. Jekk it-tarbija tiegħek tkompli titlef il-piż wara l-ħames jum jew għadha ma laħqitx il-piż tat-twelid tagħha sa madwar ġimagħtejn, agħmel valutazzjoni medika. It-tarbija tintiżen fl-isptar qabel il-ħruġ, u wara għand il-pedjatra jew fl-appuntamenti tal-Well Baby Clinic.

5. 5

   Kif tkun meta tkun mqajma? Trabi tat-twelid b’saħħithom ikollhom perjodi qosra ta’ qawmien, imma fihom ikunu tassew mqajmin. Jiftħu għajnejhom, iħarsu lejk, jirreaġixxu għall-vuċi tiegħek, jagħtu bis-saqajn b’saħħa u jipprotestaw b’leħen qawwi meta xi ħaġa ma togħġobhomx. Ikollhom ton fil-ġisem u l-kulur tal-ġilda tas-soltu tagħhom.

Jekk tista’ twieġeb iva għall-ħames mistoqsijiet kollha, it-tarbija tiegħek tista’ torqod kemm trid. B’eċċezzjoni waħda fl-ewwel ġimgħat, li se niġu għaliha issa.

Kemm tixrob it-tarbija tiegħek mis-sider ma tistax tarah. Iżda jekk hux qed jasal biżżejjed ħalib, il-ħrieqi xorta juruh. Bħala gwida għall-għadd ta’ ħrieqi mxarrba f’24 siegħa:

• Jum 1: 1–2 ħrieqi mxarrba

• Jum 2: 2–3

• Jum 3: 3–4

• Jum 4: 4–5

• Minn madwar jum 5: mill-inqas 6 ħrieqi mxarrba u tqal, ħafna drabi 6–8

Xi jfisser «tqil» mhux dejjem faċli tħossu bil-ħrieqi moderni, li jassorbu l-umdità tajjeb ħafna. Jgħin paragun sempliċi: ferra’ 2 sa 4 imgħaref ilma (madwar 30–60 ml) f’ħarqa nadifa u erfagħha. Bejn wieħed u ieħor hekk tħossha ħarqa tassew mxarrba mill-ħames jum ’il quddiem.

L-awrina għandha tkun ċara, kważi bla kulur sa safra ċar ħafna. Fl-ewwel jiem tal-ħajja, xi drabi jidhru tikek oranġjo ħamrani fil-ħarqa, dik li tissejjaħ dehra ta’ «trab tal-briks». Dawn huma kristalli minn awrina kkonċentrata ħafna, u sakemm l-għadd ta’ ħrieqi mxarrba jkun tajjeb, f’dawn l-ewwel jiem huma normali. Jekk wara r-raba’ jew il-ħames jum tibqa’ tara «trab tal-briks» jew l-awrina tkun safra skura, it-tarbija tiegħek x’aktarx teħtieġ aktar ħalib. Jekk barra minn hekk tidher f’saħħitha u għandha biżżejjed ħrieqi mxarrba, offrilha s-sider jew il-flixkun aktar ta’ spiss u semmi dan fil-klinika tat-tabib tat-tfal fl-istess jum. Jekk minbarra dan għandha ftit ħrieqi mxarrba, tidher rieqda ħafna jew qed tixrob dgħajjef, fittex għajnuna medika minnufih.

Anke l-ippurgar jgħid ħafna. Fl-ewwel jum jew jumejn joħroġ il-mekonju iswed fl-aħdar u jwaħħal. Madwar it-tielet jew ir-raba’ jum, l-ippurgar isir kannella aħdar u aktar artab, u sa madwar il-ħames jum isir isfar tal-mustarda. Minn madwar ir-raba’ jum u matul l-ewwel madwar sitt ġimgħat, trabi mreddgħin mis-sider ikollhom mill-inqas żewġ ippurgariet artab u sofor kuljum, ġeneralment tlieta jew aktar, kull waħda bejn wieħed u ieħor daqs munita ta’ 2 ewro jew akbar. Trabi fuq il-flixkun ikollhom l-ippurgar inqas ta’ spiss, normalment darba sa erba’ darbiet kuljum. Jekk l-ippurgar jibqa’ skur wara l-ħames jum, dan hu sinjal li mhux qed jasal biżżejjed ħalib: f’dak il-każ offri s-sider jew il-flixkun aktar ta’ spiss u agħmel li t-tarbija tiegħek tintiżen fil-klinika fl-istess jum. Minn madwar sitt ġimgħat ’il quddiem, trabi mreddgħin mis-sider spiss ikollhom l-ippurgar inqas ta’ spiss, kultant kull ftit jiem biss. Sakemm it-tarbija tiegħek qed tixrob sew, għandha biżżejjed ħrieqi mxarrba, qed tiżdied fil-piż u l-ippurgar hu artab, dan hu normali.

Importanti: Jekk l-ippurgar ikun ċar, griż, bajdani jew lewn tafal, ċempel minnufih lill-klinika tat-tabib tat-tfal. Qabbel il-kulur mal-karta tal-kulur tal-ippurgar fil-ktieb tar-rekord tas-saħħa tat-tarbija. Ippurgar ċar jista’ jindika marda tal-kanali tal-bili li trid tiġi trattata kmieni.

Fit-3 ta’ billejl kważi ħadd ma jibqa’ jgħodd b’mod affidabbli. Ħalli karta qrib il-mejda tal-bdil jew daħħal l-ikliet u l-ħrieqi b’taptipa f’app bħal Moonsleep. Hekk filgħodu ma jkollokx għalfejn tipprova tiftakar kollox, imma tista’ sempliċement tħares lejh.

Fl-ewwel jiem u ġimgħat hemm eċċezzjoni importanti għar-regola «ħalliha torqod»: sakemm it-tarbija tiegħek għadha ma reġgħetx laħqet il-piż tat-twelid tagħha u għadha mhix qed tiżdied sew fil-piż, bejn żewġ ikliet m’għandhomx jgħaddu aktar minn madwar erba’ sigħat, kemm binhar kif ukoll billejl. Jekk sa dak il-ħin it-tarbija tiegħek ma tagħmilx sinjal, tqajjimha bil-mod u toffrilha s-sider jew il-flixkun. Dan japplika kemm għal trabi mreddgħin mis-sider kif ukoll għal dawk fuq il-flixkun. Importanti: l-erba’ sigħat huma l-limitu massimu għal waqfa waħda itwal, pereżempju darba billejl, mhux id-distanza normali bejn kull ikla. Biex it-tarbija tiegħek tasal għal mill-inqas tmien ikliet, bħala medja trid tixrob sa mhux aktar tard minn kull madwar tliet sigħat, u trabi mreddgħin mis-sider spiss kull 2 sa 3 sigħat.

Normalment, id-distanza titkejjel mill-bidu ta’ ikla sal-bidu ta’ dik ta’ wara. Jekk it-tarbija tiegħek bdiet tixrob fl-10 ta’ billejl, l-ikla li jmiss trid tkun sa mhux aktar tard minn madwar is-2 ta’ filgħodu.

Għaliex dan il-limitu hu tant importanti: fl-ewwel ġimgħat, il-produzzjoni tal-ħalib tkun għadha qed tissettja ruħha, u tiddependi minn kemm-il darba t-tarbija tixrob. U tarbija li qed tieħu ftit wisq ħafna drabi ma ssirx aktar storbjuża, imma aktar kwieta: tiffranka l-enerġija, torqod aktar u tagħmel sinjal saħansitra inqas ta’ spiss. B’hekk, tarbija li tidher «faċli ħafna» tista’ bla ma tinduna ssir tarbija li qed tixrob ftit wisq.

Partikolarment rieqda jkunu trabi wara twelid diffiċli, jekk waqt il-ħlas kellek mediċini għall-uġigħ, jekk għandhom suffejra jew jekk twieldu qabel iż-żmien. U trabi rieqda ħafna spiss lanqas jibku għall-ħalib. Għalhekk oqgħod attent għas-sinjali kwieti tal-ġuħ, anke meta jkunu għadhom f’irqad ħafif: jilgħaqu xofftejhom, jagħmlu movimenti ta’ tfittxija bil-ħalq, iġibu idejhom lejn ħalqhom. Il-biki hu sinjal tard tal-ġuħ. Jekk it-tarbija tiegħek torqod qrib tiegħek, dawn is-sinjali tinnotahom aktar faċli.

Meta billejl ma jkollokx għalfejn terġa’ tqajjimha: Jekk it-tarbija tiegħek reġgħet laħqet il-piż tat-twelid u qed tiżdied sew fil-piż, tista’ tħalliha torqod billejl, anke jekk darba waħda ddum aktar. F’ħafna trabi dan jiġri wara madwar ġimagħtejn. Tkun ċert biss meta t-tarbija tiegħek tkun inżenet madwar bejn l-10 u l-14-il jum tal-ħajja. L-ewwel appuntament tal-Well Baby Clinic ġeneralment ikun aktar tard (madwar is-6 sa 8 ġimgħat); għalhekk staqsi lill-pedjatra jew fil-Health Centre għal appuntament biex tintiżen. Jekk qabla privata tiġi d-dar għandkom, tista’ wkoll tiżen lit-tarbija hemmhekk.

Anke wara, żomm għajnejk fuq l-għadd totali. L-importanti hu li fuq 24 siegħa t-tarbija tiegħek tixrob biżżejjed. Jekk b’mod ġenerali jibdew jonqsu ħafna l-ikliet u l-ħrieqi mxarrba meta mqabbla ma’ qabel, semmiha fil-klinika.

Ħafna trabi tat-twelid jisfaru ftit fl-ewwel jiem. Il-fwied tagħhom jeħtieġ ftit jiem biex jibda jkisser b’mod affidabbli l-pigment isfar bilirubin. Is-suffejra ġeneralment tidher bejn it-tieni u r-raba’ jum tal-ħajja, normalment tilħaq il-quċċata tagħha bejn it-tielet u l-ħames jum, fit-trabi prematuri ħafna drabi saħansitra aktar tard, u bħala regola tkun spiċċat wara madwar ġimagħtejn. Sa dak iż-żmien ħafna familji jkunu diġà marru d-dar: għalhekk f’dawn il-jiem ħares lejn il-ġilda tat-tarbija tiegħek kuljum fid-dawl naturali. Fi trabi mreddgħin mis-sider, ton isfar ħafif kultant idum aktar. Fil-maġġoranza kbira tal-każijiet, dan kollu ma jagħmel xejn. Iżda hemm ħaġa waħda importanti li għandek tkun taf: is-suffejra tista’ tagħmel lit-trabi rieqda u ma tantx ikollhom aptit jixorbu.

Minn dan jista’ jinħoloq ċiklu. Jekk it-tarbija tiegħek tixrob ftit, is-suffejra għandha t-tendenza li tissaħħaħ, u tarbija li tkun aktar safra ssir aktar għajjiena. Għalhekk, meta jkun hemm suffejra, hemm ħaġa waħda li hi essenzjali fuq kollox: xorb frekwenti, 8 sa 12-il darba f’24 siegħa. Jekk it-tarbija tiegħek tkun rieqda wisq biex tagħmel sinjal waħedha, tqajjimha: biex tasal għal mill-inqas tmien ikliet, dan ifisser bejn wieħed u ieħor kull tliet sigħat, ikkalkulati mill-bidu tal-aħħar ikla. Jekk l-isptar jew il-klinika tat-tabib tat-tfal tawkom ritmu differenti, segwu dak.

Hekk tiċċekkja l-kulur tal-ġilda: Ħares lejn it-tarbija tiegħek fid-dawl naturali, mhux taħt dawl sħun ta’ lampa. Agħfas b’subgħajk għal mument qasir u bil-mod fuq il-forehead jew l-imnieħer u erġa’ ħoll. Jekk il-parti tidher għal mument isfar aktar milli sempliċement eħfef, dan hu sinjal possibbli ta’ suffejra. Ħares ukoll lejn l-abjad tal-għajnejn u ġewwa l-ħalq, pereżempju taħt l-ilsien jew fuq ġewwa tal-ħaddejn. Speċjalment f’ġilda skura, il-kulur isfar hemm spiss jidher aktar faċli milli fuq il-ġilda. Il-kulur isfar ġeneralment jibda mill-wiċċ u, hekk kif il-livell jogħla, jinżel fuq is-sider u ż-żaqq lejn l-idejn u s-saqajn.

Ħu lit-tarbija tiegħek minnufih lejn dipartiment tal-emerġenza tat-tfal jekk

• isfarha tibda diġà fl-ewwel 24 siegħa tal-ħajja — jekk għadek fl-isptar fejn wellidt, għarraf lill-istaff minnufih,

• it-tarbija safra tiegħek tkun aktar rieqda mis-soltu, diffiċli biex tqum jew ma tkunx trid tixrob.

Jekk bilkemm jew xejn ma tistax tqajjimha jew tidher maħlula, ċempel minnufih 112.

Ċempel minnufih lill-pedjatra — u barra l-ħinijiet mur Mater Dei Hospital (jew Gozo General Hospital f’Għawdex) — jekk:

• il-kulur isfar qed jiżdied jew wasal fuq iż-żaqq, l-idejn jew is-saqajn,

• l-ippurgar isir ċar jew bajdani, jew l-awrina skura ttebba’ l-ħarqa.

Jekk il-kulur isfar idum aktar minn ġimagħtejn, jew fit-trabi prematuri aktar minn tliet ġimgħat, agħmel li dan jiġi ċċekkjat dalwaqt, anke jekk it-tarbija tiegħek tidher tajba mod ieħor.

Jekk it-tarbija tiegħek twieldet bħala prematura tardiva (34+0 sa 36+6 ġimgħat) jew ftit qabel it-termine (37+0 sa 38+6 ġimgħat), spiss tkun aktar rieqda minn tarbija li twieldet aktar tard. Tibqa’ mqajma għal inqas ħin, tgħajja aktar malajr waqt li tixrob u ssibha aktar diffiċli biex taqbad mas-sider, terda’ u tibla’. Xi wħud minn dawn it-trabi anke jidhru b’saħħithom fuq is-sider u xorta jieħdu inqas ħalib milli jidher.

Għal dawn it-trabi, il-limitu tal-erba’ sigħat hu speċjalment importanti: jekk it-tarbija tiegħek ma turi l-ebda sinjal ta’ ġuħ erba’ sigħat wara l-bidu tal-aħħar ikla, trid tqajjimha sa mhux aktar tard minn dak il-ħin. Ħafna drabi tkun trid l-ikla anke qabel, għax il-mira hi 8 sa 12-il ikla f’24 siegħa. Jekk japplikaw diversi punti flimkien, pereżempju prematurità u suffejra, dejjem jgħodd l-iqsar intervall. Dawn it-trabi wkoll jikkesħu malajr u minħabba f’hekk isiru saħansitra aktar rieqda: żomm lit-tarbija tiegħek sħuna, idealment f’kuntatt ġilda ma’ ġilda, sakemm int tkun mqajjem/a. Is-suffejra hi aktar komuni fi trabi li twieldu qabel iż-żmien jew ftit qabel it-termine. It-trabi prematuri għandhom ukoll riskju ogħla ta’ mewt għal għarrieda fit-trabi, għalhekk ir-regoli ta’ rqad sigur huma speċjalment importanti għalihom.

Jekk l-isptar takkom pjan mal-ħruġ dwar kemm-il darba u kemm għandha tixrob it-tarbija tiegħek, segwuh sakemm it-tabib jew it-tabiba tat-tfal jgħidulkom mod ieħor. Għal trabi mwielda qabel 34+0 ġimgħat jew li qagħdu fit-taqsima tan-neonati, jgħodd xorta waħda l-pjan tal-isptar. Prematuri tardivi u trabi li twieldu ftit qabel it-termine, bħala regola, għandhom jerġgħu jintiżnu u jiġu osservati waqt ix-xorb fi żmien jum jew jumejn mill-ħruġ, u mbagħad regolarment sakemm ikun ċar li qed jiżdiedu sew fil-piż. U la tiskantax jekk it-tarbija prematura tiegħek tibqa’ waħda li torqod ħafna għal aktar żmien. Għall-irqad, sa madwar it-tieni sena ta’ għeluq, jgħodd l-età kkoreġuta, jiġifieri l-età kkalkulata mid-data mistennija tat-twelid. Tarbija li twieldet 6 ġimgħat qabel iż-żmien, meta jkollha 8 ġimgħat ħafna drabi torqod aktar bħal tarbija ta’ ġimagħtejn.

Xi kultant mhux daqshekk faċli tqajjem tarbija tat-twelid minn irqad fond. Imma bil-mument it-tajjeb u bi ftit paċenzja, ġeneralment jirnexxi mingħajr ma titwerwer. Mhux kull pass ikun meħtieġ kull darba. Kultant tnejn jew tlieta biss ikunu biżżejjed.

1. 1

   Aqbad il-mument tal-irqad ħafif. Mit-tip ta’ rqad attiv, it-tarbija tiegħek tqum l-aktar faċli. Tagħrfu minn movimenti tal-għajnejn taħt it-tebqet, idejn jew saqajn li jitħarrku, tgħożż u ħsejjes żgħar. Jekk tkun kompletament rilassata u tieħu n-nifs b’mod regolari, stenna ftit minuti jekk il-ħin jippermetti.

2. 2

   Naqqas id-dawl flok taqilgħu f’daqqa. F’dawl qawwi, it-trabi aktar jagħlqu għajnejhom. Dawl baxx jgħin lit-tarbija tiegħek tiftaħhom aktar faċli.

3. 3

   Neħħilha xi saff. Iftaħ is-sleeping bag, neħħilha saff ħwejjeġ jew ħalliha bil-body jew bil-ħarqa biss. Il-bidla fuq il-ġilda tqajjem ħafna trabi bil-mod. Imma ħalliha mikxufa biss għal ftit u mbagħad żommha sħuna: trabi żgħar jiksħu malajr, u tarbija mkessħa ssir saħansitra aktar rieqda.

4. 4

   Biddilha. Ħarqa nadifa hi għal ħafna trabi qisu arloġġ affidabbli biex iqumu, u hekk fl-istess ħin tkun iċċekkjajt ukoll il-ħarqa.

5. 5

   Kuntatt ġilda ma’ ġilda. Poġġi lit-tarbija tiegħek bil-ħarqa biss fuq sidrek mikxuf. Int tkun bilqiegħda nofs wieqfa, qatt mimduda ċatta, wiċċha mdawwar lejn il-ġenb, imnieħerha u ħalqha ħielsa u viżibbli għalik, u kutra fuq daharha, mhux fuq rasha. Din il-qrubija twassal lil ħafna trabi biex waħedhom jibdew ifittxu s-sider. Intant, għaddi idejk bil-mod fuq daharha, dirgħajha, il-pali ta’ jdejha u l-qigħan ta’ saqajha.

6. 6

   Żommha wieqfa u kellimha. Żomm lit-tarbija tiegħek wieqfa quddiemek biex tkun tista’ tħares lejk, u kellimha b’leħen baxx.

7. 7

   Qatra ħalib. Oħroġ bl-idejn ftit qtar ħalib u poġġihom fuq xofftejn it-tarbija tiegħek, jew ħalli qatra mill-flixkun taqa’ fuq ix-xofftejn. Spiss tibda tagħmel il-ħoss tat-togħożż u tiftaħ ħalqha.

8. 8

   Poġġiha fuq is-sider meta tiftaħ ħalqha sew. Stenna sakemm it-tarbija tiegħek tiftaħ ħalqha sew, u mbagħad poġġiha fuq is-sider jew offrilha l-flixkun. Daħħalx il-beżżula jew it-tettarella f’ħalq magħluq.

Biex tibqa’ mqajma waqt li tixrob

• Kompressjoni tas-sider: Żomm sidrek bl-id il-ħielsa minn wara sew, ftit ’il bogħod mill-beżżula, bis-swaba’ fuq naħa u l-pollex fuq in-naħa l-oħra. Jekk it-tarbija tiegħek tkun qed tgħożż biss mingħajr ma tibla’, agħfas is-sider bil-mod u żomm il-pressjoni. Ġeneralment terġa’ tibda tibla’. Meta t-tibla’ terġa’ tonqos, ħoll il-pressjoni, mexxi idejk għal post ieħor u erġa’ agħmel l-istess. M’għandux iweġġa’.

• Ibdel in-naħa: Jekk l-irdigħ isir dgħajjef, neħħi l-vakwu b’subgħajk nadif fil-kantuniera tal-ħalq u poġġi lit-tarbija tiegħek fuq is-sider l-ieħor. Il-fluss ġdid tal-ħalib iqajjem ħafna trabi mill-ġdid. Tista’ wkoll tbiddel minn naħa għall-oħra aktar minn darba.

• Għorok il-pala tal-id: Ħakk ġentili fil-pala tal-id iwassal ħafna trabi biex jiftħu ħalqhom u jkomplu jerdgħu.

• Bil-flixkun: Waqt li tixrob, żomm lit-tarbija tiegħek nofs wieqfa f’idejk, mhux mimduda ċatta. Jekk terġa’ tibda torqod, jgħinu l-istess passi ta’ hawn fuq: neħħilha saff, biddilha, kellimha. Qatt tserraħ il-flixkun imwaħħal b’xi mod biex tkompli tixrob waħedha, u qatt tħallihielha fil-friex: tarbija rieqda tista’ tifga bil-ħalib.

Jekk minkejja kollox it-tarbija tiegħek terġa’ torqod wara ftit minuti, ma għamilt xejn ħażin. Ħalliha tistrieħ għal ftit fuq sidrek, sakemm int tkun għadek mqajjem/a, u mbagħad erġa’ pprova. Imma jekk f’żewġ ikliet wara xulxin kważi ma tixrob xejn, minkejja li qajjimtha u ppruvajt il-pjan B, jew jekk b’mod ġenerali qed tixrob ħafna inqas mis-soltu, ċempel minnufih lill-pedjatra; barra l-ħinijiet, mur Mater Dei Hospital (jew Gozo General Hospital f’Għawdex). Jekk ma tkun tista’ tqajjimha sew xejn, ċempel 112.

U tkun kemm tkun għajjien/a jew iddisprat/a billejl: qatt m’għandek theżżeż lit-tarbija tiegħek, lanqas għal mument, biex tqajjimha. Anke tħeżżiż qasir jista’ jikkawża korrimenti fil-moħħ ta’ periklu għall-ħajja. Jekk tħoss li ma tiflaħx aktar, poġġi lit-tarbija fuq daharha fis-sodda tagħha, oħroġ ftit mill-kamra, ħu n-nifs u fittex l-appoġġ.

Xi trabi jkunu tant rieqda fl-ewwel jiem li bilkemm jixorbu mis-sider, anke jekk tkun ippruvajt kollox. F’dak il-każ hemm bżonn żewġ affarijiet: it-tarbija tiegħek teħtieġ il-ħalib, u sidrek jeħtieġ is-sinjal biex ikompli jipproduċi l-ħalib. It-tnejn jintlaħqu jekk toħroġ il-ħalib bl-idejn. Fl-ewwel jiem, dan spiss jirnexxi aħjar milli bil-pompa.

1. 1

   Aħsel idejk u ħejji reċipjent nadif, pereżempju tazza żgħira jew kuċċarina.

2. 2

   Biex tipprepara, għaddi idejk bil-mod fuq sidrek xi drabi minn barra lejn il-beżżula.

3. 3

   Poġġi l-pollex u s-sebgħa bħall-ittra C, ftit ċentimetri wara l-beżżula, eżatt barra l-areola iktar skura.

4. 4

   Agħfas bil-mod, erġa’ ħoll u irrepeti dan b’ritmu kalm. Tiżloqx fuq il-ġilda u tagħfasx fuq il-beżżula nnifisha. Fil-bidu joħorġu biss qtar, u dan hu normali.

5. 5

   Meta l-fluss jonqos, mexxi swaba’jk għal post ieħor madwar is-sider u aktar tard ibdel għan-naħa l-oħra.

6. 6

   Agħti l-ħalib lit-tarbija tiegħek f’porzjonijiet żgħar b’kuċċarina jew bit-tazza ż-żgħira. Żommha wieqfa f’idejk, qiegħed it-tarf bil-mod fuq ix-xoffa ta’ isfel u mejlu biss sakemm il-ħalib imiss ix-xofftejn. It-tarbija tiegħek imbagħad tilgħaqu u tixorbu bil-pass tagħha. Tferra’ xejn fil-ħalq u itmigħha biss jekk tkun mqajma u qed tibla’.

Sakemm it-tarbija tiegħek ma tkunx qed tixrob sew mis-sider, jgħin li tiġbor il-ħalib 8 sa 12-il darba f’24 siegħa, bl-idejn jew bil-pompa. Iżda l-pjan B hu pont, mhux soluzzjoni fit-tul. Jekk ikollok bżonnu għal aktar minn ikla waħda jew tnejn, fittex l-appoġġ: mingħand il-pedjatra, il-Breastfeeding Walk-in Clinic tal-Mater Dei jew, jekk għandek waħda, mingħand il-qabla privata tiegħek. Jekk it-tarbija tiegħek qed tieħu l-flixkun u qed tixrob b’mod ċar ħafna inqas mis-soltu fuq diversi ikliet, agħmel valutazzjoni medika ta’ dan ukoll.

Ħafna ġenituri jesperjenzaw l-ewwel ġimgħat bil-maqlub: binhar it-tarbija torqod sigħat twal, billejl tkun imqajma. Dan jiġri għax l-arloġġ intern tagħha għadu mhux żviluppat sew, u ġeneralment jgħaddi waħdu. Iżda tista’ tgħin lit-tarbija tiegħek titgħallem id-differenza:

• Binhar jista’ jkun hemm dawl u ħajja normali. Ħalli d-dawl naturali jidħol fil-kamra, anke waqt li t-tarbija tiegħek tkun rieqda, u kellemha u għannilha meta tkun mqajma. Konversazzjonijiet, tbaqbieq tal-platti, vacuum cleaner fil-qrib: ħsejjes normali tal-ħajja ta’ kuljum binhar m’hemmx għalfejn tevitahom.

• Billejl kollox isir aktar kwiet. Dawl baxx hu biżżejjed biex titimgħu u tbiddilha. Tkellem biss bil-kwiet, ħalli l-logħob għan-nhar u wara li tixrob erġa’ poġġiha torqod.

• Billejl ibdilha biss jekk hemm bżonn. Ħarqa mimlija ovvjament tbiddilha, iżda bdil żejjed iqajjimha għal xejn. Eċċezzjoni: jekk trid tqajjimha biex tixrob, il-bdil hu eżatt il-mod it-tajjeb biex tqum.

F’din l-età, it-tarbija tiegħek m’għandhiex bżonn skeda fissa. L-ikel jingħata skont il-bżonn, binhar u billejl, u fl-ewwel ġimgħat bil-limitu ta’ erba’ sigħat bħala xibka ta’ sigurtà. Wara t-tieni xahar tal-ħajja, fil-biċċa l-kbira tat-trabi jibda jiżviluppa gradwalment ritmu li ħafna drabi jissoda biss bejn it-tielet u s-sitt xahar. Sa dak iż-żmien, jiem irregolari mhumiex sinjal li qed tagħmel xi ħaġa ħażin.

Tarbija tat-twelid b’saħħitha tista’ torqod profondament. Iżda tista’ titqajjem. Jekk tneħħilha l-ħwejjeġ, tbiddilha jew terfagħha, tbiddel wiċċha, tiġġebbed, tipprotesta, tiftaħ tal-inqas għal mument għajnejha jew tfittex is-sider. Imbagħad tixrob b’mod attiv għal xi minuti, anke jekk wara terġa’ tibda torqod. U jekk tibki, tibki b’saħħa.

Tarbija marida tidher differenti. Il-professjonisti jitkellmu fuq nuqqas ta’ reazzjoni jew letarġija. Dawn huma sinjali tipiċi:

• Ma tqumx sew minkejja li neħħejtilha l-ħwejjeġ, biddiltha u kellimtha, jew terġa’ torqod minnufih.

• Tħossha maħlula u bilkemm għandha ton fil-ġisem.

• Bilkemm tirreaġixxi għall-vuċi tiegħek, għall-mess tiegħek jew għal wiċċek.

• Ma tridx tixrob, tixrob għal ftit ħafna jew b’mod dgħajjef ħafna.

• Tagħmel biss tnehid dgħajjef, jew tibki b’leħen mhux tas-soltu għoli u qawwi jew bla waqfien.

• Il-ġilda tagħha hija pallida, griża jew immarmrata, u x-xofftejn huma blu jew griżi.

• Tieħu n-nifs malajr u b’sforz, tgħajjat jew tagħmel ħoss ma’ kull nifs, jinfetħu n-nażali jew il-ġilda bejn il-kustilji tinġibed ’il ġewwa.

Min-naħa l-oħra, tnehidiet waħedhom, nifsijiet fondi u waqfiet qosra fin-nifs ta’ 5 sa 10 sekondi mingħajr bidla fil-kulur huma normali waqt l-irqad. Jekk trid tiċċekkja n-nifs, għodd għal minuta sħiħa kemm-il darba jogħla ż-żaqq, idealment waqt li t-tarbija tiegħek tkun kwieta. Normali fi trabi tat-twelid huma madwar 40 sa 60 nifs kull minuta, u waqt l-irqad spiss biss 30 sa 40.

Oqgħod attent ukoll għall-bidliet. Jekk ilbieraħ it-tarbija tiegħek kienet ferrieħa u llum bilkemm tista’ tqajjimha, din id-differenza tgħodd aktar minn kwalunkwe numru ta’ sigħat.

Jekk xi ħaġa tidhrilek stramba, kejjel it-temperatura. Fit-trabi, il-kejl mir-rektum hu l-aktar preċiż: poġġi ftit krema fuq it-tarf ta’ termometru diġitali għad-deni, qiegħed lit-tarbija rilassata fuq daharha u daħħal biss it-tarf b’attenzjoni, madwar 1 sa massimu ta’ 2 ċentimetri. Jekk tħoss reżistenza, timbottax aktar. Meta jdoqq, oħorġu bil-mod u naddfu wara. Tkejjilhiex eżatt wara l-banju u lanqas jekk it-tarbija kienet imgeżwra ħafna. Normali huma madwar 36,5 sa 37,5 °C. Fi trabi taħt it-3 xhur, temperatura minn 38,0 °C ’il fuq u temperatura taħt 36,5 °C huma t-tnejn raġuni biex tfittex għajnuna medika minnufih. Tarbija kiesħa wisq tista’ tkun marida daqs waħda bid-deni: saħħanha minnufih b’kuntatt ġilda ma’ ġilda taħt kutra waqt li tkun qed iċċempel. Tagħtix mediċina għad-deni lil tarbija taħt it-3 xhur, lanqas suppożitorju, mingħajr istruzzjoni medika.

U afda s-sens tiegħek. Int taf lit-tarbija tiegħek aħjar minn kulħadd. Jekk tħoss li hemm xi ħaġa mhix sew, aħjar iċċempel lill-klinika darba żejda milli darba nieqsa. Liema sinjali jeħtieġu għajnuna medika minnufih jew sejħa ta’ emerġenza, issibhom miġburin fil-qosor fl-aħħar nett.