Bé sơ sinh của mình có ngủ quá nhiều không?

Trong 4 tuần đầu đời, trẻ sơ sinh thường ngủ 14–18 giờ mỗi ngày; sang tháng thứ hai thường ngủ 14–17 giờ. Đó là hơn nửa ngày, và với một số bé có thể tới ba phần tư thời gian trong ngày. Không có một con số giờ cố định nào mà vượt qua đó thì bị xem là “ngủ quá nhiều”. Khoảng dao động rộng như vậy vì mỗi em bé khác nhau: có bé ngủ nhiều, có bé ngủ ít, và cả hai đều có thể hoàn toàn khỏe mạnh. Tuy vậy, cơn đói vẫn là một giới hạn tự nhiên: trong những tuần đầu, bé cần 8 cữ bú hoặc hơn mỗi ngày, và một em bé gần như ngủ suốt ngày đêm thì khó mà đạt được.

Kiểu ngủ này không diễn ra thành một mạch dài. Trẻ sơ sinh ngủ theo từng chặng khoảng 30 phút đến 3 giờ, rải đều cả ngày lẫn đêm, và cứ vài giờ lại thức dậy để bú. Lúc này bé vẫn chưa phân biệt được ngày và đêm. Nhịp ngủ – thức rõ ràng thường chỉ hình thành sau tháng thứ hai. Trước đó, giấc ngủ của bé chủ yếu đi theo một nhịp rất đơn giản: cơn đói tiếp theo.

Thêm vào đó, thời gian thức của bé lúc đầu rất ngắn. Trong những ngày đầu, một em bé chỉ thức liên tục khoảng 35–75 phút; đến khoảng 8 tuần tuổi thường là 60–90 phút. Trong quãng thời gian ngắn ấy lại phải làm rất nhiều việc.

Một ví dụ quen thuộc trong đời sống hằng ngày: Bé được 2 tuần tuổi và thức dậy để bú. Việc bú mất nửa tiếng, sau đó bạn thay tã, cho bé ợ hơi, thay đồ mới cho bé. Mới khoảng 45 phút trôi qua mà bé đã lại ngáp ngủ. Thời gian thật sự tỉnh táo và chú ý có khi chỉ khoảng 10 phút. Cả ngày cứ thế lặp lại, đến tối bạn có cảm giác bé chỉ toàn ngủ. Ở độ tuổi này, như vậy là hoàn toàn bình thường.

Ngay cả khi ngủ, trẻ sơ sinh cũng thường ngủ rất “sôi động”. Khoảng một nửa thời gian ngủ của bé là giấc ngủ nông, ngủ hoạt động: mắt đảo dưới mí, tay chân giật nhẹ, miệng mấp máy, nhịp thở đôi lúc nhanh hơn. Điều này rất hữu ích để bạn biết, vì đây cũng là giai đoạn dễ đánh thức bé nhất. Phần dưới sẽ nói kỹ hơn.

Việc bé có ngủ quá nhiều hay không không thể chỉ nhìn đồng hồ. Một em bé ngủ 18 giờ nhưng bú tốt, tiểu ướt đều và tăng cân tốt thì đơn giản chỉ là bé ngủ nhiều. Ngược lại, một em bé chỉ ngủ 15 giờ nhưng bú rất ít lại cần bạn chú ý hơn. 5 câu hỏi dưới đây sẽ giúp bạn phân biệt rõ điều đó:

1. 1

   Bé có bú đủ số cữ không? Ngày đầu tiên sau sinh là trường hợp đặc biệt: sau cữ bú đầu tiên, nhiều bé ngủ rất sâu vài giờ và trong ngày đó bú ít hơn, thường chỉ 5–6 lần. Từ ngày thứ hai trở đi, đa số bé bú ít nhất 8 lần trong 24 giờ, thường là 10–12 lần. Bé bú mẹ trong tháng đầu thường bú mỗi 1,5–3 giờ, bé bú bình thường mỗi 2–4 giờ. Sang tháng thứ hai, nhiều bé giảm bớt số cữ, thường còn 6–9 cữ mỗi ngày; nhưng nhiều bé bú mẹ vẫn tiếp tục bú 8 lần hoặc hơn. Ít cữ bú hơn trước chỉ ổn nếu số tã và mức tăng cân vẫn tốt.

2. 2

   Bé có thật sự đang bú, hay chỉ mút chơi? Khi bú mẹ, bạn nhận ra việc bú thật qua nhịp bú: sau vài nhịp mút nhanh lúc đầu, động tác bú sẽ chậm lại và đều hơn. Miệng bé mở rộng, ngừng một nhịp nhỏ, khép lại, và bạn nghe hoặc nhìn thấy bé nuốt. Cuối cữ bú, bé thường tự nhả ti, bàn tay đang nắm chặt cũng mở ra, trông bé thư giãn hơn. Với bú bình, bạn sẽ thấy lượng sữa trong bình giảm đi.

3. 3

   Tã có đủ ướt và đủ bẩn không? Tã ướt và tã bẩn là dấu hiệu đáng tin cậy nhất mà bạn có thể tự kiểm tra ở nhà. Ở mỗi ngày tuổi, số lượng nên là bao nhiêu, bạn sẽ thấy ở phần tiếp theo.

4. 4

   Bé có tăng cân không? Trong những ngày đầu, gần như bé nào cũng sụt một ít cân; mức thường gặp là đến khoảng 7 %, và điểm thấp nhất thường rơi vào ngày thứ 2 đến ngày thứ 4. Sau sinh mổ, bé thường sụt cân nhiều hơn một chút và tăng lại chậm hơn một chút. Nếu bé đã sụt hơn khoảng 7 %, hãy nhờ phòng khám nhi hoặc chuyên viên tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ quan sát một cữ bú: bé ngậm bắt vú có đúng không, sữa có vào đủ không? Khi sụt từ khoảng 10 % trở lên, cần được bác sĩ đánh giá xem có cần bổ sung sữa hay không — đừng chỉ chờ thêm nếu mức giảm đã là 8 hoặc 9 %. Phần lớn bé sẽ trở lại cân nặng lúc sinh trong vòng 10–14 ngày. Nếu sau ngày thứ 5 bé vẫn tiếp tục sụt cân hoặc khoảng 2 tuần tuổi mà vẫn chưa về lại cân nặng lúc sinh, hãy cho bé đi khám. Bé thường được cân trong các lần khám sức khỏe định kỳ hoặc khi đi tiêm chủng cho bé.

5. 5

   Khi thức bé trông thế nào? Một trẻ sơ sinh khỏe mạnh có thời gian thức ngắn, nhưng khi thức thì thật sự tỉnh. Bé mở mắt, nhìn bạn, phản ứng với giọng nói của bạn, đạp chân tay khỏe và phản đối to nếu có điều gì khiến bé khó chịu. Cơ thể bé có trương lực, da vẫn giữ màu sắc quen thuộc.

Nếu cả 5 câu hỏi này bạn đều có thể trả lời là Có, thì bé có thể ngủ nhiều tùy thích. Chỉ có một ngoại lệ quan trọng trong những tuần đầu, và phần ngay sau đây sẽ nói tới.

Bạn không thể nhìn thấy chính xác bé bú mẹ được bao nhiêu. Nhưng tã vẫn cho bạn biết liệu sữa có vào đủ hay không. Dưới đây là mốc tham khảo về số tã ướt trong 24 giờ:

• Ngày 1: 1–2 tã ướt

• Ngày 2: 2–3

• Ngày 3: 3–4

• Ngày 4: 4–5

• Từ khoảng ngày 5: ít nhất 6 tã ướt nặng, thường là 6–8

“Nặng” là thế nào thì với tã hiện đại, vốn hút ẩm rất tốt, thật ra không dễ cảm nhận. Có một cách so sánh đơn giản: đổ 2–4 muỗng canh nước (khoảng 30–60 ml) vào một chiếc tã mới rồi nhấc lên. Cảm giác đó gần giống một chiếc tã ướt đúng mức từ ngày thứ 5 trở đi.

Nước tiểu nên có màu nhạt, gần như không màu đến vàng nhạt. Trong những ngày đầu đời, đôi khi bạn sẽ thấy trong tã có các vệt đỏ cam, thường gọi là “bột gạch”. Đó là tinh thể từ nước tiểu rất cô đặc, và miễn là số tã ướt vẫn đủ thì hiện tượng này trong vài ngày đầu là bình thường. Nếu sau ngày thứ 4 hoặc 5 mà vẫn còn “bột gạch”, hoặc nước tiểu vàng đậm, rất có thể bé cần thêm sữa. Nếu ngoài ra bé vẫn tỉnh táo và có đủ tã ướt, hãy cho bú mẹ hoặc bú bình thường xuyên hơn và trao đổi với phòng khám nhi ngay trong ngày hôm đó. Nếu kèm theo ít tã ướt, bé buồn ngủ lịm hoặc bú yếu, hãy tìm trợ giúp y tế ngay lập tức.

Phân của bé cũng nói lên rất nhiều điều. Trong 1–2 ngày đầu, bé đi phân su màu đen xanh, dính. Khoảng ngày thứ 3 hoặc 4, phân chuyển sang nâu xanh, mềm hơn, và đến khoảng ngày thứ 5 thì thành màu vàng mù tạt. Từ khoảng ngày thứ 4 và trong khoảng 6 tuần đầu, bé bú mẹ thường đi ít nhất 2 lần, thường là 3 lần hoặc hơn mỗi ngày, phân vàng mềm, mỗi lần cỡ một đồng xu lớn hoặc hơn. Bé bú bình đi phân ít hơn, thường 1–4 lần mỗi ngày. Nếu sau ngày thứ 5 mà phân vẫn còn sẫm màu, đó là dấu hiệu cho thấy bé nhận chưa đủ sữa: khi đó hãy cho bé bú mẹ hoặc bú bình thường xuyên hơn và đưa bé đi cân tại phòng khám ngay trong ngày. Từ khoảng 6 tuần tuổi, bé bú mẹ thường đi ngoài thưa hơn, đôi khi vài ngày mới đi một lần. Chừng nào bé vẫn bú tốt, có đủ tã ướt, tăng cân và phân vẫn mềm thì điều đó là bình thường.

Quan trọng: Nếu phân có màu nhạt, xám, trắng ngà hoặc màu đất sét, hãy gọi ngay cho phòng khám nhi. Nếu không chắc, hãy hỏi bác sĩ hoặc so sánh với bảng màu phân do bệnh viện/bác sĩ cung cấp. Phân nhạt màu có thể là dấu hiệu của bệnh lý đường mật cần được điều trị sớm.

Lúc 3 giờ sáng thì hiếm ai còn nhớ chính xác được mình đã đếm đến đâu. Bạn có thể để sẵn một tờ giấy ở bàn thay tã hoặc ghi cữ bú và tã bằng vài chạm trong Moonsleep. Nhờ vậy sáng hôm sau bạn không phải cố nhớ lại, mà chỉ cần mở ra xem.

Trong những ngày và tuần đầu, có một ngoại lệ quan trọng với câu “cứ để bé ngủ”: chừng nào bé vẫn chưa trở lại cân nặng lúc sinh và chưa tăng cân ổn định, khoảng cách giữa hai cữ bú không nên quá khoảng 4 giờ, cả ban ngày lẫn ban đêm. Nếu đến lúc đó mà bé vẫn chưa tự đòi bú, bạn hãy đánh thức nhẹ nhàng và cho bé bú mẹ hoặc bú bình. Điều này áp dụng như nhau cho bé bú mẹ và bé bú bình. Quan trọng: 4 giờ là giới hạn tối đa cho một quãng nghỉ dài đơn lẻ, ví dụ một lần trong đêm, chứ không phải khoảng cách bú thông thường. Để đạt ít nhất 8 cữ bú, trung bình bé cần bú chậm nhất khoảng mỗi 3 giờ; bé bú mẹ thường là mỗi 2–3 giờ.

Khoảng cách này thường được tính từ lúc bắt đầu cữ bú trước đến lúc bắt đầu cữ bú sau. Nếu bé bắt đầu bú lúc 22 giờ, thì chậm nhất khoảng 2 giờ là đến cữ tiếp theo.

Vì sao giới hạn này quan trọng đến vậy: trong những tuần đầu, nguồn sữa đang được thiết lập, và nó phụ thuộc vào tần suất bé bú. Hơn nữa, một em bé bú không đủ thường không ồn ào hơn mà ngược lại còn yên lặng hơn: bé tiết kiệm năng lượng, ngủ nhiều hơn và càng ít tự đòi bú. Vì thế, một em bé trông có vẻ “rất dễ chăm” đôi khi lại âm thầm là một em bé đang bú chưa đủ.

Những bé đặc biệt hay buồn ngủ gồm có bé trải qua cuộc sinh nở vất vả, mẹ dùng thuốc giảm đau trong lúc sinh, bé bị vàng da hoặc bé sinh non. Và những em bé buồn ngủ thường cũng không khóc để đòi sữa. Vì vậy, hãy chú ý các dấu hiệu đói kín đáo, kể cả khi bé còn đang ở giấc ngủ nông: liếm môi, quay miệng tìm vú, đưa tay lên miệng. Khóc là dấu hiệu đói muộn. Nếu bé ngủ gần bạn, bạn sẽ dễ nhận ra những tín hiệu này hơn.

Khi nào ban đêm bạn không cần đánh thức bé nữa: Khi bé đã trở lại cân nặng lúc sinh và tăng cân tốt, bạn có thể để bé ngủ ban đêm, kể cả khi có một lần bé ngủ được lâu hơn. Với nhiều bé, điều này xảy ra vào khoảng 2 tuần tuổi. Nhưng bạn chỉ biết chắc khi bé đã được cân vào khoảng ngày thứ 10–14 sau sinh; hãy hỏi phòng khám nhi hoặc trạm y tế nơi bạn sống để hẹn một buổi cân vào thời điểm đó.

Ngay cả sau đó, bạn vẫn nên theo dõi tổng số cữ trong ngày. Điều quan trọng là tính trong 24 giờ, bé vẫn bú đủ. Nếu tổng số cữ bú và số tã ướt giảm đi rõ rệt so với trước đây, hãy trao đổi với phòng khám.

Nhiều trẻ sơ sinh hơi vàng da trong những ngày đầu. Gan của bé cần vài ngày để xử lý ổn định sắc tố vàng bilirubin. Màu vàng này thường xuất hiện từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 4 sau sinh, thường đạt đỉnh vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 5, ở trẻ sinh non thường còn muộn hơn, và thường biến mất sau khoảng 2 tuần. Lúc ấy nhiều gia đình đã về nhà: vì vậy trong những ngày này, hãy quan sát da của bé mỗi ngày dưới ánh sáng tự nhiên. Ở bé bú mẹ, màu vàng nhẹ đôi khi kéo dài lâu hơn. Trong đa số trường hợp, điều này là vô hại. Nhưng có một điều bạn nên biết: vàng da có thể làm bé buồn ngủ và lười bú.

Điều đó có thể tạo thành một vòng luẩn quẩn. Nếu bé bú ít, vàng da dễ tăng hơn; mà càng vàng hơn thì bé lại càng mệt và buồn ngủ. Vì vậy, điều quan trọng nhất khi bé vàng da là bú thường xuyên, 8–12 lần trong 24 giờ. Nếu bé quá buồn ngủ để tự đòi bú, bạn cần đánh thức bé: để đạt ít nhất 8 cữ bú, điều đó thường có nghĩa là khoảng mỗi 3 giờ, tính từ lúc bắt đầu cữ bú trước. Nếu bệnh viện hoặc phòng khám nhi đã dặn một nhịp khác, hãy làm theo lịch đó.

Cách kiểm tra màu da: Hãy nhìn bé dưới ánh sáng ban ngày, không phải dưới đèn vàng ấm. Dùng một ngón tay ấn nhẹ lên trán hoặc mũi bé trong giây lát rồi thả ra. Nếu vùng da đó thoáng trông vàng hơn thay vì chỉ sáng màu hơn, đó là dấu hiệu gợi ý vàng da. Hãy nhìn cả lòng trắng mắt và trong miệng, chẳng hạn dưới lưỡi hoặc mặt trong má. Đặc biệt ở những bé có làn da sẫm màu, vùng vàng này thường dễ nhận ra ở đó hơn là trên da. Vàng da thường bắt đầu ở mặt rồi theo mức bilirubin tăng dần mà lan xuống ngực, bụng, tay và chân.

Đưa bé đến khoa cấp cứu của bệnh viện nhi ngay nếu

• bé vàng da ngay trong 24 giờ đầu sau sinh — nếu bạn vẫn còn ở nơi sinh, hãy báo nhân viên y tế ngay lập tức,

• bé đang vàng da mà buồn ngủ hơn bình thường, rất khó đánh thức hoặc không muốn bú.

Nếu gần như không thể đánh thức bé hoặc bé trông mềm nhũn, tại Việt Nam hãy gọi ngay 115.

Hãy gọi ngay cho phòng khám nhi — ngoài giờ hành chính, hãy đưa bé đến khoa cấp cứu của bệnh viện (nhi) gần nhất — nếu:

• màu vàng tăng lên hoặc đã lan tới bụng, tay hay chân,

• phân trở nên nhạt màu hoặc trắng ngà, hoặc nước tiểu sẫm màu làm tã bị nhuộm màu.

Nếu màu vàng kéo dài hơn 2 tuần, hoặc ở trẻ sinh non là hơn 3 tuần, hãy cho bé đi kiểm tra sớm, kể cả khi ngoài ra bé vẫn có vẻ ổn.

Nếu bé chào đời khi là trẻ sinh non muộn (34+0 đến 36+6 tuần) hoặc sinh hơi sớm so với ngày dự sinh (37+0 đến 38+6 tuần), bé thường buồn ngủ hơn một em bé sinh muộn hơn. Bé thức được ít lâu hơn, mau mệt khi bú và thường gặp khó khăn hơn trong việc ngậm bắt vú, mút và nuốt. Một số bé nhìn có vẻ bú rất khỏe ở ngực mẹ nhưng thực ra vẫn nhận được ít sữa hơn vẻ ngoài thể hiện.

Với những bé này, giới hạn 4 giờ lại càng đặc biệt quan trọng: nếu sau 4 giờ tính từ lúc bắt đầu cữ bú trước mà bé không có dấu hiệu đói, bạn cần đánh thức bé chậm nhất vào lúc đó. Thường thì bé còn cần bú sớm hơn, vì mục tiêu là 8–12 cữ bú trong 24 giờ. Nếu có nhiều yếu tố cùng xảy ra, chẳng hạn sinh non và vàng da, hãy luôn chọn khoảng cách ngắn hơn. Những bé này cũng rất dễ bị lạnh và vì thế càng buồn ngủ hơn: hãy giữ ấm cho bé, tốt nhất là áp da kề da khi bạn còn thức. Vàng da cũng gặp nhiều hơn ở những bé sinh non hoặc sinh hơi sớm. Trẻ sinh non còn có nguy cơ cao hơn đối với hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh, vì vậy các nguyên tắc ngủ an toàn với các bé này càng quan trọng hơn.

Nếu khi xuất viện, bệnh viện đã đưa cho bạn một kế hoạch về việc bé nên bú bao nhiêu và bao lâu một lần, hãy làm theo cho đến khi bác sĩ nhi nói khác đi. Với những bé sinh trước 34+0 tuần hoặc từng nằm khoa sơ sinh, kế hoạch của bệnh viện là điều cần theo. Trẻ sinh non muộn và những bé sinh hơi sớm so với ngày dự sinh thường nên được cân lại và được quan sát một cữ bú sau 1–2 ngày kể từ lúc xuất viện, rồi tiếp tục đều đặn cho đến khi tăng cân ổn định. Và cũng đừng ngạc nhiên nếu bé sinh non giữ kiểu “ngủ nhiều” lâu hơn. Với giấc ngủ, cho tới khoảng 2 tuổi nên tính theo tuổi hiệu chỉnh, tức là tuổi tính từ ngày dự sinh. Một em bé sinh sớm 6 tuần, khi được 8 tuần tuổi thường sẽ ngủ giống một bé 2 tuần tuổi hơn.

Đánh thức một trẻ sơ sinh đang ngủ sâu đôi khi không hề dễ. Nhưng nếu chọn đúng lúc và kiên nhẫn một chút, đa số trường hợp vẫn làm được mà không khiến bé giật mình. Không phải lần nào cũng cần làm đủ mọi bước. Đôi khi chỉ 2 hoặc 3 bước là đủ.

1. 1

   Canh lúc bé đang ngủ nông. Bé dễ thức nhất từ giấc ngủ hoạt động. Bạn có thể nhận ra qua chuyển động mắt dưới mí, tay chân giật nhẹ, tiếng chóp chép và những âm thanh khe khẽ. Nếu bé đang nằm rất thư giãn và thở đều, hãy đợi vài phút nếu thời gian cho phép.

2. 2

   Giảm ánh sáng thay vì bật đèn sáng trưng. Dưới ánh sáng chói, bé thường càng nheo chặt mắt hơn. Ánh sáng dịu giúp bé dễ mở mắt hơn.

3. 3

   Mở bớt đồ. Mở túi ngủ, cởi bớt một lớp hoặc cởi cho bé chỉ còn bodysuit hay tã. Sự thay đổi trên da thường đánh thức bé một cách nhẹ nhàng. Nhưng chỉ cởi trong thời gian ngắn và sau đó giữ ấm cho bé: trẻ nhỏ rất dễ bị lạnh, mà một em bé bị lạnh sẽ càng buồn ngủ hơn.

4. 4

   Thay tã. Một chiếc tã mới là cách đánh thức khá hiệu quả với nhiều em bé, và sẵn tiện bạn cũng kiểm tra được tình trạng tã luôn.

5. 5

   Da kề da. Đặt bé chỉ mặc tã lên ngực trần của bạn. Bạn ngồi ở tư thế nửa ngồi, không bao giờ nằm phẳng; mặt bé quay sang một bên, mũi và miệng phải thông thoáng và bạn nhìn thấy được; chăn phủ lên lưng bé chứ không phủ lên đầu. Sự gần gũi này khiến nhiều bé tự tìm vú. Đồng thời, hãy vuốt nhẹ lưng, tay, lòng bàn tay và lòng bàn chân của bé.

6. 6

   Bế dựng và trò chuyện. Bế bé ở tư thế thẳng trước mặt để bé có thể nhìn bạn, rồi nói chuyện khe khẽ với bé.

7. 7

   Một giọt sữa. Vắt tay vài giọt sữa lên môi bé, hoặc để một giọt từ bình sữa chạm vào môi bé. Nhiều bé sẽ bắt đầu chóp chép và mở miệng.

8. 8

   Chờ miệng mở rộng rồi mới cho bú. Hãy đợi đến khi bé mở miệng to rồi mới cho ngậm ti mẹ hoặc đưa bình sữa. Đừng đưa đầu ti vào một cái miệng đang ngậm kín.

Để bé tỉnh trong lúc bú

• Nén ép bầu ngực: Dùng bàn tay còn lại ôm bầu ngực ở phía sau, cách đầu ti một đoạn khá xa, ngón cái ở một bên và các ngón còn lại ở bên kia. Khi bé chỉ còn mút mà không nuốt, hãy bóp ngực nhẹ nhàng và giữ lực bóp đó. Thường bé sẽ bắt đầu nuốt lại. Khi việc nuốt chậm đi, bạn thả tay ra, đặt tay sang vị trí khác và lặp lại. Cách này không được gây đau.

• Đổi bên: Nếu lực mút yếu đi, hãy dùng một ngón tay sạch đặt vào khóe miệng để phá chân không rồi chuyển bé sang bên vú còn lại. Dòng sữa mới thường làm nhiều bé tỉnh hơn. Bạn cũng có thể đổi qua đổi lại nhiều lần.

• Xoa lòng bàn tay: Việc xoa nhẹ vào lòng bàn tay khiến nhiều bé mở miệng và tiếp tục bú.

• Với bú bình: Khi bú, hãy bế bé ở tư thế nửa dựng trong tay, không để bé nằm phẳng. Nếu bé lại lơ mơ ngủ, bạn có thể dùng chính những cách ở trên: cởi bớt một lớp đồ, thay tã, nói chuyện với bé. Đừng bao giờ kê bình sữa để bé tự bú tiếp một mình, và cũng đừng để bé ngủ với bình trong giường: một em bé buồn ngủ có thể bị sặc sữa.

Nếu đã thử mọi cách mà chỉ sau vài phút bé lại ngủ mất, điều đó không có nghĩa là bạn làm sai. Hãy để bé nghỉ một lát trên ngực bạn, miễn là bạn vẫn đang thức, rồi thử lại lần nữa. Nhưng nếu trong 2 cữ liên tiếp bé hầu như không bú được gì dù bạn đã đánh thức bé và thử Phương án B, hoặc tổng thể bé bú ít hơn hẳn so với bình thường, hãy gọi ngay cho phòng khám nhi; ngoài giờ hành chính, hãy đưa bé đến khoa cấp cứu của bệnh viện (nhi) gần nhất. Nếu gần như không thể đánh thức bé đúng cách, hãy gọi ngay 115.

Và dù ban đêm bạn có mệt hay tuyệt vọng đến đâu, cũng tuyệt đối đừng lắc bé, kể cả chỉ lắc nhanh để đánh thức. Chỉ một lúc lắc ngắn cũng có thể gây tổn thương não nguy hiểm đến tính mạng. Nếu bạn cảm thấy mình sắp không chịu nổi nữa, hãy đặt bé nằm ngửa trong giường của bé, bước ra khỏi phòng một lúc, hít thở và tìm người hỗ trợ.

Một số em bé trong những ngày đầu buồn ngủ đến mức gần như không bú được ở ngực mẹ, dù bạn đã thử mọi cách. Lúc đó cần xử lý hai việc cùng lúc: bé cần sữa, và bầu ngực của bạn cần nhận tín hiệu để tiếp tục tạo sữa. Cả hai điều này có thể làm được bằng cách vắt sữa bằng tay. Trong những ngày đầu, cách này thường hiệu quả hơn dùng máy hút sữa.

1. 1

   Rửa tay và chuẩn bị một vật chứa sạch, ví dụ một chiếc cốc nhỏ hoặc cái thìa.

2. 2

   Để làm quen, hãy vuốt nhẹ bầu ngực vài lần từ ngoài vào hướng về phía đầu ti.

3. 3

   Đặt ngón cái và ngón trỏ thành hình chữ C, ở vị trí cách đầu ti vài cm, ngay phía ngoài quầng vú sẫm màu.

4. 4

   Bóp nhẹ, thả ra rồi lặp lại theo một nhịp đều. Đừng miết trên da và đừng bóp trực tiếp vào đầu ti. Lúc đầu chỉ ra vài giọt là chuyện bình thường.

5. 5

   Khi dòng sữa chậm lại, hãy chuyển ngón tay sang vị trí khác quanh bầu ngực và sau đó đổi sang bên còn lại.

6. 6

   Cho bé uống sữa đó từng lượng nhỏ bằng thìa hoặc từ cốc nhỏ. Khi cho uống, hãy bế bé thẳng người trong tay, đặt nhẹ mép cốc lên môi dưới và chỉ nghiêng vừa đủ để sữa chạm môi bé. Bé sẽ tự liếm và hớp theo nhịp của mình. Đừng đổ sữa vào miệng bé và chỉ cho ăn khi bé đang thức và đang nuốt.

Chừng nào bé vẫn chưa bú tốt ở ngực mẹ, việc lấy sữa ra 8–12 lần trong 24 giờ, bằng tay hoặc bằng máy hút, sẽ rất hữu ích. Nhưng Phương án B chỉ là cầu nối, không phải giải pháp lâu dài. Nếu bạn cần dùng cách này quá 1 hoặc 2 cữ, hãy tìm hỗ trợ: ở phòng khám nhi, từ chuyên viên tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ hoặc tại trạm y tế nơi bạn sống. Nếu bé bú bình mà uống ít hơn rõ rệt so với bình thường trong nhiều cữ liên tiếp, điều đó cũng cần được bác sĩ kiểm tra.

Nhiều bố mẹ thấy những tuần đầu như bị đảo lộn: ban ngày bé ngủ hàng giờ, ban đêm lại tỉnh táo. Điều này là do đồng hồ sinh học của bé vẫn chưa hoàn thiện, và thường sẽ tự dần ổn. Nhưng bạn vẫn có thể giúp bé học cách phân biệt:

• Ban ngày có thể sáng và nhiều sinh khí. Hãy để ánh sáng tự nhiên vào phòng, kể cả khi bé đang ngủ, và nói chuyện hoặc hát cho bé nghe khi bé thức. Tiếng trò chuyện, tiếng bát đĩa, tiếng máy hút bụi ở phòng bên: ban ngày bé hoàn toàn có thể nghe những âm thanh sinh hoạt bình thường này.

• Ban đêm thì mọi thứ dịu xuống. Chỉ cần ánh sáng mờ để cho bú và thay tã. Nói chuyện nhỏ nhẹ, để việc chơi đùa sang ban ngày và đặt bé xuống lại sau khi bú xong.

• Ban đêm chỉ thay tã khi cần. Dĩ nhiên tã bẩn thì phải thay, nhưng thêm một lần thay không cần thiết chỉ làm bé tỉnh hẳn hơn. Ngoại lệ: nếu bạn phải đánh thức bé để bú, thì thay tã lại là một cách đánh thức rất hiệu quả.

Ở độ tuổi này, bé chưa cần một thời gian biểu cố định. Bé được cho bú theo nhu cầu, cả ngày lẫn đêm, và trong những tuần đầu thì có giới hạn 4 giờ như một lưới an toàn. Sau tháng thứ hai, đa số bé sẽ dần hình thành một nhịp sinh hoạt, thường chỉ thực sự ổn định trong khoảng tháng thứ 3 đến tháng thứ 6. Trước thời điểm đó, những ngày thất thường không có nghĩa là bạn đang làm gì sai.

Một trẻ sơ sinh khỏe mạnh có thể ngủ rất sâu. Nhưng vẫn đánh thức được. Nếu bạn cởi đồ, thay tã hoặc bế lên, bé sẽ nhăn mặt, vươn người, phản đối, ít nhất mở mắt trong chốc lát hoặc quay tìm vú. Sau đó bé sẽ bú tích cực trong vài phút, dù rồi lại lơ mơ ngủ tiếp. Và nếu khóc thì sẽ khóc khỏe.

Một em bé bị bệnh sẽ khác. Giới chuyên môn gọi đó là trạng thái thờ ơ hoặc lờ đờ. Những dấu hiệu điển hình gồm:

• Bé không thật sự tỉnh dù đã cởi đồ, thay tã và gọi chuyện, hoặc vừa thức lên lại ngủ ngay.

• Cơ thể bé mềm nhũn và gần như không có trương lực.

• Bé hầu như không phản ứng với giọng nói, cái chạm hay gương mặt của bạn.

• Bé không muốn bú, chỉ bú chốc lát hoặc bú rất yếu.

• Bé chỉ rên yếu ớt, hoặc khóc the thé bất thường hay khóc liên tục không ngừng.

• Da bé tái, xám hoặc loang lổ như đá hoa, môi hơi xanh hoặc xám.

• Bé thở nhanh và gắng sức, rên hoặc khò khè theo từng nhịp thở, cánh mũi phập phồng hoặc da giữa các xương sườn bị lõm vào.

Ngược lại, vài tiếng khò khè lẻ tẻ, tiếng thở dài và những khoảng ngưng thở ngắn 5–10 giây mà không đổi màu da thì vẫn là bình thường khi ngủ. Nếu muốn kiểm tra nhịp thở, hãy đếm trọn 1 phút xem bụng bé nâng lên bao nhiêu lần, tốt nhất là lúc bé đang yên. Nhịp thở bình thường ở trẻ sơ sinh là khoảng 40–60 lần mỗi phút, còn khi ngủ thường chỉ 30–40 lần.

Hãy chú ý cả sự thay đổi. Nếu hôm qua bé vẫn lanh lợi mà hôm nay gần như không đánh thức được, thì sự khác biệt này quan trọng hơn bất kỳ con số giờ ngủ nào.

Nếu bạn thấy có điều gì đó không ổn, hãy đo nhiệt độ. Ở trẻ nhỏ, đo ở hậu môn là chính xác nhất: bôi một ít kem lên đầu nhiệt kế điện tử, đặt bé nằm ngửa thư giãn và chỉ đưa nhẹ phần đầu nhiệt kế vào, khoảng 1 đến tối đa 2 cm. Nếu thấy vướng, đừng đưa sâu thêm. Khi nhiệt kế báo xong, rút ra từ từ và lau sạch sau đó. Đừng đo ngay sau khi tắm và cũng đừng đo khi bé vừa được quấn quá ấm. Nhiệt độ bình thường là khoảng 36,5–37,5 °C. Với bé dưới 3 tháng tuổi, nhiệt độ từ 38,0 °C trở lên và nhiệt độ dưới 36,5 °C đều là lý do cần tìm trợ giúp y tế ngay. Một em bé quá lạnh có thể bệnh nặng không kém gì một em bé sốt: hãy làm ấm cho bé ngay bằng cách da kề da dưới một tấm chăn trong lúc bạn gọi điện. Không tự cho bé dưới 3 tháng dùng thuốc hạ sốt, kể cả thuốc đặt hậu môn, nếu chưa có chỉ định của bác sĩ.

Và hãy tin vào cảm nhận của mình. Bạn hiểu em bé của mình hơn bất kỳ ai khác. Nếu bạn thấy có gì đó không đúng, thà gọi cho phòng khám thừa một lần còn hơn thiếu một lần. Những dấu hiệu nào cần trợ giúp y tế ngay hoặc cần gọi cấp cứu, bạn sẽ thấy lại một lần nữa ở phần cuối bài.